Program Operacyjny Kapitał Ludzki składający się z 10 priorytetów jest największym w historii Unii Europejskiej programem współfinansowanym z Europejskiego Funduszu Społecznego. W zakresie, w jakim dotyczy oświaty realizowany jest przez dwa priorytety, tj. priorytet III - Wysoka jakość systemu oświaty oraz priorytet IX - Rozwój wykształcenia i kompetencji w regionach.
Pierwszy z wymienionych wdrażany jest w komponencie centralnym i obejmuje przeważnie projekty systemowe. Przewidziane w nim wsparcie skierowane zostaje na zwiększenie efektywności struktur i systemów instytucjonalnych. Drugi z wymienionych wyżej programów realizowany jest w ramach komponentu regionalnego, w którym rolę instytucji pośredniczącej pełni samorząd województwa1. Wymieniony priorytet obejmuje swoim zakresem rozwój wykształcenia i kompetencji w regionach. W ramach tego programu przeważają projekty wyłaniane w drodze konkursów. Esencją dużej grupy projektów oświatowych opartych na planowaniu regionalnym jest zaspokojenie specyficznych i najważniejszych dla danego obszaru (środowiska) zróżnicowanych, obiektywnych potrzeb w zakresie wyrównywania w procesie kształcenia szans edukacyjnych. Chodzi tutaj o strefy i obszary, w tym zwłaszcza tereny wiejskie, które napotykają na największe bariery w dostępie do zakładanej, wysokiej jakości usług edukacyjnych. Należy stwierdzić, że mamy tutaj do czynienia nie tyle z barierami mającymi charakter przeszkód formalnych, co z przeszkodami rzeczywistymi, uwarunkowanymi specyficznym położeniem jednostek, ich nastawieniem psychologicznym do kształcenia lub (i) mających trudności materialne.
Zgodnie z priorytetami określonymi przez politykę i ustawodawstwo Wspólnoty2, dostęp do edukacji i rzeczywiste umożliwienie korzystania z usług edukacyjnych są podstawowymi czynnikami determinującymi - przez wybór odpowiedniej ścieżki edukacyjnej przez ucznia - przyszłą jego sytuację jako pracownika na rynku pracy. Środki pomocowe realizowane w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego są tak pomyślane, aby programami edukacyjnymi objąć jednostkę od okresu przedszkolnego poprzez system szkolnictwa podstawowego i średniego, wykształcenie wyższe i zależnie od rzeczywistych potrzeb kształceniem ustawicznym. Upowszechnienie edukacji przedszkolnej, a w jej efekcie wyrównywanie szans edukacyjnych dzieci na wczesnym etapie rozwoju osobniczego, wymaga systemowego podejścia i wdrożenia elastycznych form tej edukacji, zwłaszcza na obszarach wiejskich, gdzie formalną edukacją przedszkolną objęty jest niewielki procent dzieci. Zapewnienie rzeczywistego, równego i szerokiego dostępu do edukacji przedszkolnej przyczynić się powinno do możliwe wczesnej identyfikacji barier edukacyjnych i opracowania oraz realizacji regionalnej strategii ich eliminacji na obszarach i w środowiskach o niskim stopniu upowszechnienia takiej edukacji3.
Jak już wspomniałem wyżej, działania w ramach komponentu regionalnego ogniskują się na zaspakajaniu specyficznych, obiektywnie określonych potrzeb lokalnych w przedmiotowym zakresie. Dotychczasowe doświadczenia z wykorzystywaniem środków pomocowych wskazują - a kwestia ta nie dotyczy wyłącznie wsparcia z EFS - że efektywność systemu bezpośredniego wspomagania regionów jest z reguły wyższa niż programów, w których środki i sposób realizacji jest kierowany centralnie. Ważnym - w świetle założeń PO KL - elementem priorytetu IX są przewidziane na lata 2007-2013 programy rozwojowe szkół i placówek oświatowych. Obejmują one swoim zakresem m.in. dodatkowe zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne dla uczniów. Z jednej strony, ich celem realizacyjnym jest wzmiankowane wyżej wyrównywanie szans edukacyjnych uczniów napotykających na różne rzeczywiste bariery w ścieżce kształcenia. Niewątpliwie, przy polityce wyrównywania szans dzieci i młodzieży trzeba na problem patrzeć wielopłaszczyznowo. W wielu przypadkach niezbędne staje się wyeliminowanie w pierwszej kolejności barier psychologicznych, takich jak zaniżona ocena, lęk przed nowymi wyzwaniami oraz brak bodźców środowiskowych, w tym rodzinnych do dalszego uczenia się. Z drugiej zaś strony - zarówno w komponencie centralnym, jak i regionalnym PO KL - celem realizacyjnym będą działania wzmacniające tzw. kompetencje kluczowe w procesie kształcenia. Bardzo modny obecnie zwrot „kompetencje kluczowe” spina klamrą projekty zawodowego szkolnictwa średniego i w tym samym kierunku zmierzającego z priorytetami odnoszącymi się do szkolnictwa wyższego.
Programy rozwojowe realizować mają cel odnoszący się do dostosowywania kompetencji absolwentów szkół do potrzeb miejscowego rynku pracy, przygotowania uczniów do przyszłego na nim funkcjonowania oraz kształtowania aktywnych postaw młodych ludzi odnośnie konieczności uczenia się przez całe życie. Na tę ostatnią kwestię zwraca się uwagę w motywach rozporządzenia WE nr 1081/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z 5 lipca 2006 r. w sprawie Europejskiego Funduszu Społecznego i uchylające rozporządzenie (WE) nr 1784/1999 oraz w przepisach merytorycznych tego aktu. W pkt 8 i 9 uzasadnienia aktu stwierdza się bowiem, że EFS powinien podejmować działania w celu zajęcia się odpowiednimi aspektami i konsekwencjami zmian demograficznych wśród aktywnej zawodowo ludności Wspólnoty, w szczególności poprzez kształcenie zawodowe przez całe życie. Mając na uwadze lepsze przewidywanie zmian i zarządzanie nimi oraz zwiększanie wzrostu gospodarczego, możliwości zatrudnienia zarówno dla kobiet, jak i mężczyzn oraz jakość i wydajność pracy w ramach celów: Konkurencyjność regionalna i zatrudnienie oraz Konwergencja, pomoc z EFS powinna koncentrować się w szczególności na: poprawie zdolności adaptacyjnych pracowników i przedsiębiorstw, wzmacnianiu kapitału ludzkiego oraz zwiększaniu dostępu do zatrudnienia i udziału w rynku pracy, wzmacnianiu integracji społecznej osób znajdujących się w niekorzystnej sytuacji, zwalczaniu dyskryminacji, zachęcaniu osób nieaktywnych zawodowo do wejścia na rynek pracy, a także wspieraniu partnerstw na rzecz reform.
W całym „obszarze” środków pomocowych z EFS na lata 2007-2013 szczególny akcent położony zostaje głównie na rozwój szkolnictwa zawodowego i to zarówno na poziomie średniego kształcenia, jak i wyższego. Zasadnie wskazuje Ministerstwo Rozwoju Regionalnego4 na fakt - że pomimo rzeczywistych potrzeb rynku w tym zakresie i adekwatnych do nich tytułów projektów oraz rozwiązań systemowych - szkolnictwo zawodowe cechuje się znacznie niższą atrakcyjnością w odbiorze społecznym i jakością nauczania w porównaniu z kształceniem ogólnym. Nie bagatelizowałabym społecznego nastawienia do tego rodzaju edukacji i potrzeby radykalnych zmian w tym zakresie. Nie ulega wątpliwości, że zmiana percepcji szkolnictwa zawodowego, zwłaszcza odbioru odnoszącego się do wykształcenia na poziomie średnim (może ono istotnie rzutować na wybór dalszej ścieżki kształcenia), wymaga - z jednej strony, co jest oczywiste - podniesienia jego jakości, z drugiej zaś - zmiany mentalności społecznej. Gruntowne stopniowe zmiany w świadomości społecznej powinny służyć m.in. obaleniu stereotypów, że szkolnictwo zawodowe nie stanowi odpowiedniej ścieżki kształcenia dziewcząt. Zmiany postaw ludzkich dokonują się bardzo powoli i wymagają wielu zabiegów w omawianym zakresie kierowanych zarówno do młodzieży, jak i ich rodziców. Dzisiaj w przeciętnym społecznym odbiorze wysłanie dziecka do szkoły zawodowej jest uważane za gorszą opcję edukacyjną, a sam wybór jest często przypadkowy, bo podyktowany przeważnie łatwiejszą dostępnością. W ramach priorytetu IX wspierana będzie modernizacja oferty edukacyjnej szkolnictwa zawodowego, zarówno poprzez dostosowywanie kierunków kształcenia do potrzeb rynku pracy, jak i wyposażanie szkół w nowoczesne materiały dydaktyczne. Instrumentem służącym wyrównywaniu szans edukacyjnych i podnoszeniu jakości kształcenia poprzez programy rozwojowe będą programy stypendialne dla uczniów szczególnie uzdolnionych (zwłaszcza w zakresie kierunków priorytetowych, do których zalicza się nauki matematyczno-przyrodnicze i techniczne), którym trudna sytuacja materialna uniemożliwia optymalny rozwój edukacyjny. Jednocześnie kontynuowany ma być w latach 2007-2013, rozpoczęty w latach poprzednich, program z EFS pomocy stypendialnej dla studentów.
Równolegle do wyżej wymienionych działań potencjał instytucji edukacyjnych będzie wzmacniany poprzez realizację kompleksowych programów ukierunkowanych na rozwój kadr pedagogicznych i administracyjnych systemu oświaty. Konieczność kompleksowego, spójnego podejścia jest tutaj niezbędna, ponieważ dobra szkoła powinna zatrudniać profesjonalnych pedagogów (nauczycieli) i być nowocześnie zarządzana. Priorytetem objęte zostaje przede wszystkim kształcenie zawodowe nauczycieli, zważywszy, że w tym zakresie deficyt wykształcenia i problem niewystarczającego stopnia elastycznego dostosowania posiadanych przez nauczycieli kwalifikacji jest duży. Poprzez realizację odpowiednio ukierunkowanych projektów zakłada się5 zwiększenie do 11,0 proc. liczby nauczycieli6 podnoszących swoje kompetencje poprzez doskonalenie zawodowe w tzw. krótkich formach. W ramach zakładanego programu na rzecz szkolnictwa zawodowego znacznego wsparcia udzielać się będzie rzeczywistej i efektywnej współpracy szkół z pracodawcami. Przyczyniać się to powinno do wzmacniania efektywności nauczania praktycznego zawodu, m.in. poprzez staże i praktyki odbywane w przedsiębiorstwach, a co za tym idzie - wyposażenia przyszłych absolwentów w praktyczne umiejętności wymagane na rynku pracy. Trzeba mieć świadomość faktu, że w przeszłości praktyki zawodowe z reguły nie spełniały zasadnych społecznych oczekiwań z nimi związanych. Podobna sytuacja dotyczy zresztą jakości praktyk studenckich. Pewne symptomy ewaluowania w pozytywnym kierunku aktywności przedsiębiorców w omawianym zakresie już są widoczne7. Zbyt mało popularyzuje się w naszym społeczeństwie dobre praktyki przedsiębiorców oraz zabiegi szkół w tym zakresie. Zadawalanie się formalnymi wskaźnikami odnoszącymi się do skali (liczby) przeprowadzonych praktyk i staży jest obce regule efektywności systemu mocno akcentowanej przez organy Wspólnoty.
W komponencie regionalnym został zaakcentowany problem kształcenia ustawicznego. Zmieniający się rynek pracy wymusza stosowanie elastycznych form uzyskiwania i zmiany kwalifikacji zawodowych zależnie od konkretnych potrzeb i tendencji rozwojowych gospodarki8, w tym zwłaszcza kierunku rozwoju określonego regionu lub jego części. Kształcenie ustawiczne definiuje się jako rodzaj edukacji w szkołach dla dorosłych, a także uzyskiwanie i uzupełnianie wiedzy ogólnej, umiejętności i kwalifikacji zawodowych w formach pozaszkolnych przez osoby, które spełniły obowiązek szkolny. Dla zabezpieczenia skutecznej realizacji celu, jaki się obecnie stawia przed kształceniem ciągłym, niezbędne jest m.in. wypracowanie systemu uznawania kwalifikacji nabytych poza formalnym systemem kształcenia. Podejście w tym zakresie w państwach zachodnich jest o wiele bardziej elastyczne, konkretne działania dostosowane do rosnących potrzeb adaptacyjnych pracowników w zmieniających się warunkach technicznych i technologicznych gospodarki. Uzyskiwana na tej drodze poprawa zdolności przystosowawczych pracowników i przedsiębiorstw przekładać się ma na zwiększenie zatrudnienia osób nieaktywnych zawodowo i wzmocnienie integracji społecznej osób znajdujących się w niekorzystnej sytuacji. W ramach omawianego priorytetu podjęte zostaną działania ukierunkowane na upowszechnianie kształcenia ustawicznego oraz równolegle na podnoszenie jakości usług oferowanych przez placówki zajmujące się takim kształceniem. Należy mieć na uwadze fakt, że odpowiednie środki EFS przeznaczane są także w latach 2007-2013 na promowanie korzyści płynących z formalnego podnoszenia i uzupełniania wykształcenia i kwalifikacji zawodowych9. Odpowiednia akcja nagłaśniająca na rzecz tej ścieżki uzupełniania i uaktualniania wiedzy powinna stopniowo zmieniać bardzo niekorzystną w Polsce, w porównaniu z innymi państwami, pozycję tego typu kształcenia10.
Z dotychczasowych rozważań dotyczących celów ogólnych odnoszących się do priorytetu IX wynika, że w jego ramach będą realizowane następujące działania:
l 9.1 Wyrównywanie szans edukacyjnych i zapewnienie wysokiej jakości usług edukacyjnych świadczonych w systemie oświaty;
- 9.1.1 Zmniejszanie nierówności w stopniu upowszechnienia edukacji przedszkolnej,
- 9.1.2 Wyrównywanie szans edukacyjnych uczniów z grup o utrudnionym dostępie do edukacji oraz zmniejszanie różnic w jakości usług edukacyjnych,
- 9.1.3 Pomoc stypendialna dla uczniów szczególnie uzdolnionych;
l 9.2 Podniesienie atrakcyjności i jakości szkolnictwa zawodowego;
l 9.3 Upowszechnienie formalnego kształcenia ustawicznego;
l 9.4 Osiągnięcie wysoko wykwalifikowanych kadr systemu oświaty;
l 9.5 Wspieranie oddolnych inicjatyw edukacyjnych na obszarach wiejskich11.
Za podstawę działań w kwestii wyrównywania szans edukacyjnych i zapewnienia wysokiej jakości usług edukacyjnych świadczonych w systemie oświaty (działanie 9.1) przyjmuje się:
- tworzenie warunków dla wyrównywania szans edukacyjnych poprzez udzielanie wsparcia na rzecz instytucji systemu oświaty oraz osób napotykających na bariery o charakterze środowiskowym, ekonomicznym, geograficznym i zdrowotnym utrudniające lub uniemożliwiające dostęp do usług edukacyjnych,
- wzmocnienie atrakcyjności i podniesienie jakości oferty edukacyjnej instytucji systemu oświaty realizujących kształcenie w rozmaitych formach szkolnych ukierunkowane zwłaszcza na rozwój kluczowych kompetencji oraz wzmocnienie zdolności uczniów do przyszłego zatrudnienia.
Wskazane wyżej cele stanowią w dużym zakresie kontynuację dotychczasowych priorytetów realizowanych przy wsparciu środków pomocowych z Europejskiego Funduszu Społecznego. Z uzasadnienia działania odnoszącego się do wzrostu powszechnej dostępności edukacji przedszkolnej wynika, że warunkiem niezbędnym do podniesienia ogólnego poziomu wykształcenia społeczeństwa jest stworzenie warunków powszechnego dostępu do edukacji już od najwcześniejszych etapów wychowania i kształcenia jednostki. Efektem upowszechnienia edukacji przedszkolnej ma być rzeczywiste wyrównanie szans edukacyjnych dzieci. Dotyczy to zwłaszcza obszarów wiejskich. W programie akcent został położony zarówno na programy operacyjne służące wdrażaniu elastycznych form edukacji przedszkolnej, jak i działania na rzecz wspierania i rozbudzania oddolnych inicjatyw w tym zakresie12. Dla powodzenia projektu niezbędne jest przede wszystkim przełamanie barier kulturowych poprzez przekonanie rodziców o znaczeniu wczesnej edukacji dla dalszego rozwoju dziecka i decyzji o skierowaniu dziecka do przedszkola lub alternatywnej - gdy chodzi o spełniane funkcje - placówki. Niezbędna w tym zakresie jest elastyczność działania, gdyż zależnie od potrzeb środowiskowych może być brane pod uwagę tworzenie nowych obiektów, modernizacja istniejących, zwiększenie dostępności przedszkoli przez wydłużenie godzin pracy placówek lub uruchomienie dodatkowego naboru, a także tworzenie mini przedszkoli w ramach inicjatyw oddolnych. Na edukację przedszkolną należy patrzeć w szerokim aspekcie. Wnioskujący o fundusze unijne muszą mieć wizję realizacji konkretnych celów do osiągnięcia oraz warunków jej urzeczywistnienia. Punktem wyjścia musi być prawidłowe zdiagnozowanie miejscowych potrzeb przesądzające o rozmiarze i charakterze projektowanych działań. Z powyższym podejściem muszą być zharmonizowane możliwości m.in. kadrowe beneficjenta. Problem upowszechniania systemu przedszkolnego jest ważki, ponieważ działania na rzecz dziecka dotyczą nie tylko edukacji sensu stricte, ale szeroko ujmowanego społecznego wychowania przygotowującego dziecko do wejścia na ścieżkę kształcenia szkolnego. Zabiegi zmierzające do szerokiego dostępu dzieci do przedszkoli są tym bardziej istotne w związku z planowanym obniżeniem wieku szkolnego.
