Samorządy odpowiadają za wszystko, ale nie o wszystkim decydują. Eksperci wskazują, co trzeba zmienić

REKLAMA
REKLAMA
Polskie samorządy potrzebują większej swobody działania, stabilnego finansowania i profesjonalnego zarządzania spółkami komunalnymi. Tymczasem miasta coraz częściej odpowiadają za zadania, na których realizację mają ograniczony wpływ. Bezpieczeństwo mieszkańców, ceny wody, inwestycje infrastrukturalne i polityczne nominacje w miejskich przedsiębiorstwach – to najważniejsze problemy wskazane przez uczestników debaty „Dokończyć reformę samorządu i znaleźć miejsce dla spółek komunalnych”, która odbyła się podczas II Samorządowego Forum Rozwoju.
- Samorząd odpowiada nawet za to, na co nie ma wpływu
- Reforma samorządu wymaga dokończenia. Profesor Izdebski wskazuje kierunek
- Spółki komunalne mogą przyspieszyć inwestycje. Katowice pokazują, jak to działa
- Banki nie oczekują od spółek komunalnych maksymalnych zysków
- Cena wody to nie wszystko. Najważniejsze jest bezpieczeństwo dostaw
- Polityczne decyzje mogą zagrozić przedsiębiorstwom wodociągowym
- Dopłaty do usług komunalnych. Sprawiedliwość społeczna czy równe ceny dla wszystkich?
- Koniec politycznych nominacji w spółkach komunalnych?
- Czy samorządy powinny mieć większą swobodę prowadzenia działalności gospodarczej?
- Dokończenie reformy samorządu to nie tylko zmiana przepisów
W dyskusji uczestniczyli Konrad Fijołek, prezydent Rzeszowa, prof. Hubert Izdebski, prawnik i ekspert w dziedzinie administracji publicznej, Andrzej Hołda, prezes Katowickich Inwestycji S.A., Piotr Ziętara, prezes Wodociągów Miasta Krakowa, oraz Mariusz Chojnacki, dyrektor Biura Sektora Publicznego i Uczelni Wyższych Erste Bank Polska. Debatę moderował Szymon Glonek, dziennikarz INFOR.PL.
REKLAMA
REKLAMA
Samorząd odpowiada nawet za to, na co nie ma wpływu
Jednym z najważniejszych problemów polskiego samorządu pozostaje rozbieżność między odpowiedzialnością lokalnych władz a rzeczywistymi kompetencjami, którymi dysponują.
– Ja czuję się odpowiedzialny za wszystko w mieście, niezależnie czy to są moje kompetencje, niezależnie czy dany temat, obszar należy do samorządu – mówił Konrad Fijołek.
Prezydent Rzeszowa podkreślał, że mieszkańcy oczekują od władz miasta rozwiązywania problemów nawet wtedy, gdy decyzje podejmowane są na szczeblu centralnym. Jako przykład podał możliwość instalowania fotoradarów. Jego zdaniem samorząd powinien samodzielnie decydować, gdzie takie urządzenia są potrzebne dla poprawy bezpieczeństwa.
REKLAMA
Znacznie poważniejszym wyzwaniem jest jednak ochrona ludności i obrona cywilna. Nowe regulacje nałożyły na samorządy dodatkowe obowiązki, ale – według Fijołka – nie zapewniły im wystarczających narzędzi oraz środków finansowych.
Prezydent wskazywał, że na Podkarpaciu kwestie bezpieczeństwa mają szczególne znaczenie. Mieszkańcy oczekują wskazania i przygotowania miejsc schronienia, podczas gdy samorządy muszą działać w ramach narzuconych przez państwo procedur.
Jak mówił, na 160 gmin województwa podkarpackiego przypada rocznie 270 mln zł na zadania związane z ochroną ludności.
– Mieszkaniec oczekuje i rozlicza nas, czy ma się gdzieś schronić, a my mamy ograniczone możliwości wpływu na to działanie – podkreślał Fijołek.
Reforma samorządu wymaga dokończenia. Profesor Izdebski wskazuje kierunek
Zdaniem prof. Huberta Izdebskiego dokończenie reformy samorządowej powinno oznaczać przede wszystkim powrót do pierwotnej idei decentralizacji państwa.
Chodzi o zasadę, zgodnie z którą samorząd powinien mieć możliwość samodzielnego zaspokajania zbiorowych potrzeb mieszkańców, a ograniczenia tej swobody powinny być uzasadnione nadrzędnym interesem publicznym.
Profesor zwracał uwagę, że samorządy przez lata podlegały kolejnym ograniczeniom prawnym i organizacyjnym. W rezultacie ich rzeczywista samodzielność nie zawsze odpowiada konstytucyjnym założeniom.
Wśród niedokończonych elementów reformy wskazał także brak wystarczających rozwiązań metropolitalnych. Problemy transportu, infrastruktury i usług publicznych coraz częściej wykraczają poza administracyjne granice miast, szczególnie w dużych aglomeracjach.
Kolejnym postulatem było stworzenie samorządowego odpowiednika służby cywilnej.
Zdaniem Izdebskiego profesjonalizacja kadr administracji lokalnej powinna opierać się na wspólnych standardach kompetencyjnych, podobnych do obowiązujących w administracji rządowej.
Jednocześnie profesor podkreślał konieczność większej jawności działania samorządów, w tym przejrzystości finansów i kosztów świadczenia usług publicznych.
Spółki komunalne mogą przyspieszyć inwestycje. Katowice pokazują, jak to działa
Istotną część debaty poświęcono roli spółek komunalnych. Czy są one skuteczniejszym narzędziem realizowania inwestycji niż tradycyjne struktury samorządowe?
Andrzej Hołda, prezes Katowickich Inwestycji S.A., przekonywał, że odpowiednio zarządzana spółka może działać znacznie sprawniej niż urząd.
Według przedstawionych przez niego danych spółka realizuje rocznie około 150 inwestycji o różnej skali – od przedsięwzięć wartych miliony złotych po kontrakty o wartości sięgającej miliarda złotych.
– Co jest w interesie miasta? Sprawczość – podkreślał Hołda.
Jak wyjaśniał, przewagą spółki jest biznesowe podejście do inwestycji, zarządzania wykonawcami i kontrolowania kosztów.
Katowickie Inwestycje zajmują się nie tylko infrastrukturą wodno-kanalizacyjną, ale także przedsięwzięciami związanymi z energetyką, ochroną środowiska, transportem czy budową obiektów użyteczności publicznej.
Hołda wskazywał również, że odpowiednie wyposażenie spółki w kapitał pozwala jej pozyskiwać finansowanie zewnętrzne i prowadzić wieloletnie programy inwestycyjne.
Przykładem inwestycji, których wartości nie można mierzyć wyłącznie bezpośrednim zyskiem, jest budowa infrastruktury służącej gospodarowaniu wodami opadowymi.
Takie przedsięwzięcia oznaczają duże wydatki, ale ograniczają ryzyko podtopień, poprawiają bezpieczeństwo sanitarne i mogą zmniejszać przyszłe koszty funkcjonowania miasta.
Banki nie oczekują od spółek komunalnych maksymalnych zysków
Czy spółka realizująca ważne zadania publiczne musi być wysoce rentowna, aby otrzymać finansowanie?
Mariusz Chojnacki z Erste Bank Polska wyjaśniał, że banki rozumieją specyfikę przedsiębiorstw komunalnych, których podstawowym celem nie jest maksymalizacja zysków, lecz zapewnienie mieszkańcom odpowiednich usług.
– My jako bank bardzo dobrze rozumiemy spółki komunalne, czyli to, że spółka nie jest nastawiona na generowanie zysków – mówił Chojnacki.
W przypadku przedsiębiorstw wodociągowych, ciepłowniczych czy transportowych najważniejsza jest zdolność do pokrywania kosztów działalności, utrzymywania infrastruktury i obsługi zobowiązań.
Inaczej wygląda sytuacja spółek powoływanych wyłącznie do realizacji inwestycji, które nie generują własnych przychodów. W takich przypadkach konieczne może być odpowiednie wsparcie finansowe ze strony samorządu, na przykład poprzez podwyższenie kapitału lub umowy powierzenia.
Chojnacki podkreślał też znaczenie odwagi inwestycyjnej. Jego zdaniem odkładanie projektów w oczekiwaniu na nowe programy wsparcia może prowadzić do wzrostu kosztów i utraty szans rozwojowych.
Z punktu widzenia banku ważne są również kompetencje zarządu, doświadczenie w realizowaniu projektów oraz stabilność strategii przedsiębiorstwa, niezależnie od zmian politycznych w mieście.
Cena wody to nie wszystko. Najważniejsze jest bezpieczeństwo dostaw
Jednym z najbardziej rozbudowanych wątków debaty była kwestia finansowania infrastruktury wodociągowej i sposobu ustalania taryf.
Piotr Ziętara, prezes Wodociągów Miasta Krakowa, zwracał uwagę, że zarządzanie przedsiębiorstwem infrastrukturalnym wymaga dziś znacznie szerszego spojrzenia niż tylko analiza przychodów i kosztów.
Po doświadczeniach pandemii i wobec nowych zagrożeń na znaczeniu zyskała polityka ciągłości działania oraz zarządzanie ryzykiem.
Obejmuje ona zarówno zagrożenia związane z suszą hydrologiczną i dostępnością surowej wody, jak i bezpieczeństwo infrastruktury krytycznej, cyberbezpieczeństwo oraz zdolność do odtworzenia usług po awarii.
– Dla mieszkańca najistotniejszy jest element ciągłości, czyli odkręcamy kran i jest woda – podkreślał Ziętara.
Prezes krakowskich wodociągów przekonywał, że same porównania cen wody w różnych miastach nie oddają rzeczywistych kosztów funkcjonowania przedsiębiorstw. Znaczenie mają między innymi lokalne warunki pozyskiwania wody, charakter kanalizacji, stan infrastruktury oraz skala koniecznych inwestycji.
Wyjaśniał, że w taryfach uwzględniane są nie tylko koszty bieżącego świadczenia usług, ale także remonty, odtwarzanie majątku i finansowanie kolejnych inwestycji.
Jako przykład wskazywał Kraków, gdzie mimo bardzo wysokiego stopnia pokrycia miasta siecią wodociągową przedsiębiorstwo nadal rozbudowuje infrastrukturę o kilkadziesiąt kilometrów rocznie.
Polityczne decyzje mogą zagrozić przedsiębiorstwom wodociągowym
Ziętara krytycznie oceniał wcześniejsze praktyki zatwierdzania taryf przez regulatora, które – jego zdaniem – były obciążone wpływem politycznym.
Jak wskazywał, w okresie ograniczania możliwości aktualizacji opłat wiele przedsiębiorstw nie było w stanie pokrywać rosnących kosztów działalności.
Według przytoczonych przez niego danych branżowych około 70 proc. przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych odnotowywało wówczas straty na działalności.
W niektórych przypadkach problemem stała się już nie tylko rentowność, ale utrata płynności finansowej.
Prezes Wodociągów Miasta Krakowa zwracał również uwagę na ograniczenia trzyletniego systemu taryfowego, który w warunkach gwałtownie rosnących kosztów energii i inflacji utrudnia elastyczne reagowanie na sytuację gospodarczą.
Jego zdaniem potrzebny jest stabilniejszy system regulacyjny, umożliwiający rzetelną kalkulację kosztów i długoterminowe planowanie inwestycji.
Dopłaty do usług komunalnych. Sprawiedliwość społeczna czy równe ceny dla wszystkich?
Kolejnym problemem jest sposób finansowania usług publicznych i stosowania dopłat z budżetów miast.
Konrad Fijołek przywołał przykład Rzeszowa, który w wyniku rozszerzania granic administracyjnych przejął obszary obsługiwane przez różne przedsiębiorstwa wodociągowe.
Różnice między taryfami powodowały, że miasto dopłacało części mieszkańców do rachunków, aby wyrównać ceny usług.
Prezydent zdecydował w pewnym momencie o zaprzestaniu dopłat, uznając, że nie ma uzasadnienia dla finansowania wyższych rachunków zamożniejszych mieszkańców.
Decyzja spotkała się jednak ze znacznym sprzeciwem społecznym i politycznym.
– Jeśli myślicie państwo, że kryterium dochodowe zadziała i społeczeństwo to zaakceptuje, to jesteście na pewno w błędzie – mówił Fijołek.
Jego zdaniem doświadczenie pokazuje, jak trudno pogodzić zasadę równego traktowania mieszkańców z potrzebą kierowania pomocy do tych, którzy rzeczywiście jej potrzebują.
Podobne problemy pojawiają się przy ustalaniu opłat za gospodarowanie odpadami. Każdy sposób naliczania opłat – według liczby mieszkańców, powierzchni mieszkania czy zużycia wody – może prowadzić do sytuacji uznawanych przez część mieszkańców za niesprawiedliwe.
Koniec politycznych nominacji w spółkach komunalnych?
Jednym z najmocniej wybrzmiewających postulatów debaty była potrzeba odpolitycznienia zarządzania miejskimi przedsiębiorstwami.
Andrzej Hołda zdecydowanie sprzeciwiał się traktowaniu stanowisk w spółkach komunalnych jako elementu politycznego podziału wpływów.
– Żaden prezes spółki nie powinien być prezesem politycznym – mówił.
Podkreślał, że osoby zarządzające miejskimi przedsiębiorstwami powinny być rozliczane przede wszystkim z kompetencji, wyników i skuteczności działania.
Podobne stanowisko prezentował Piotr Ziętara, wskazując na konieczność budowania profesjonalnych kadr menedżerskich, szczególnie w przedsiębiorstwach odpowiadających za infrastrukturę krytyczną.
Konrad Fijołek przyznawał z kolei, że prezydenci miast mogą mieć pokusę bezpośredniego ingerowania w zarządzanie spółkami, ale takie postępowanie może przynieść poważne negatywne konsekwencje.
Prof. Hubert Izdebski zwracał uwagę na istniejące mechanizmy ograniczające ryzyko politycznych nominacji. Wymienił konkursy na stanowiska zarządcze, odpowiedni dobór członków rad nadzorczych oraz wykorzystywanie instrumentów wynikających z prawa spółek handlowych.
Problemem pozostaje jednak ich konsekwentne stosowanie.
Czy samorządy powinny mieć większą swobodę prowadzenia działalności gospodarczej?
Podczas debaty pojawiła się również propozycja znacznego rozszerzenia możliwości gospodarczych samorządów.
Konrad Fijołek opowiedział się za daleko idącą swobodą lokalnych władz w podejmowaniu działalności gospodarczej, jeżeli służy ona interesom mieszkańców.
Jego zdaniem samorządy powinny móc angażować się nie tylko w tradycyjne usługi komunalne, ale również we wspieranie lokalnych przedsiębiorstw, innowacyjnych projektów czy przedsięwzięć istotnych dla rozwoju gospodarczego miasta.
Jako przykłady wskazywał możliwość kapitałowego wspierania lokalnych firm, rozwijania startupów czy tworzenia miejskich przedsięwzięć gospodarczych odpowiadających na potrzeby lokalnej społeczności.
– Ja uważam, że nie ma powodu do jakiegokolwiek ograniczenia samorządu. Ograniczeniem jest decyzja lokalnej społeczności – przekonywał.
Prezydent podkreślał jednak, że decyzje o tym, czy określone usługi powinny być realizowane przez miejskie przedsiębiorstwa, czy kupowane na rynku, muszą uwzględniać lokalne warunki i oczekiwania mieszkańców.
Prof. Izdebski zaznaczał natomiast, że nie każda działalność komunalna wymaga tworzenia spółki prawa handlowego. Forma organizacyjna powinna być dostosowana do rodzaju usługi, jej skali oraz charakteru finansowania.
Dokończenie reformy samorządu to nie tylko zmiana przepisów
Debata podczas II Samorządowego Forum Rozwoju pokazała, że przyszłość polskiego samorządu zależy nie tylko od przekazania kolejnych kompetencji czy zwiększenia finansowania.
Równie ważne są profesjonalizacja zarządzania, stabilność regulacyjna, przejrzystość finansów i wyraźne oddzielenie nadzoru właścicielskiego od bieżącego kierowania przedsiębiorstwami komunalnymi.
Uczestnicy dyskusji wskazywali, że nie istnieje jeden model działania odpowiedni dla wszystkich samorządów. Inne potrzeby mają wielkie metropolie, a inne małe gminy. Dlatego dalsza decentralizacja powinna uwzględniać różnice między nimi.
Wspólnym mianownikiem pozostaje jednak odpowiedzialność wobec mieszkańców. To oni oceniają samorządy przez pryzmat jakości codziennych usług – dostępności wody, sprawności komunikacji, bezpieczeństwa czy stanu miejskiej infrastruktury.
Wniosek z debaty jest wyraźny: samorząd potrzebuje nie tylko większej odpowiedzialności, ale przede wszystkim realnych możliwości podejmowania decyzji, finansowania inwestycji i profesjonalnego zarządzania usługami publicznymi.
Debata „Dokończyć reformę samorządu i znaleźć miejsce dla spółek komunalnych” odbyła się w ramach II Samorządowego Forum Rozwoju. Rozmowę prowadził Szymon Glonek z INFOR.PL.
REKLAMA
© Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A.
REKLAMA


![Bez strategii stracimy szansę na rozwój. Zielona transformacja może napędzić polski przemysł [Gość INFOR.PL]](https://webp-konwerter.incdn.pl/eyJmIjoiaHR0cHM6Ly9nLmlu/Zm9yLnBsL3AvX2ZpbGVzLzM5/MzAxMDAwL2dvc2MxNC1va2xh/ZGthLTM5MzAwNzE4LmpwZyJ9.jpg)
![Spółki komunalne mają zmieniać miasta. Kraków pokazuje, jak wykorzystać ich potencjał [Gość INFOR.PL]](https://webp-konwerter.incdn.pl/eyJmIjoiaHR0cHM6Ly9nLmluZm9yLnBsL3AvX2ZpbGVzLzM5Mjk/xMDAwL3Nwb2xraS1rb211bmFsbmUtbWFqYS16bWllbmlhYy1taW/FzdGEta3Jha293LXBva2F6dWplLWphay13eWtvcnp5c3RhYy1pY/2gtcG90ZW5jamFsLWdvc2MtaW5mb3JwbC0zOTI5MTIzNC5qcGcifQ.jpg)
![PPK ma już 4,5 mln uczestników. W 2027 roku ważna zmiana dla milionów pracowników [Gość INFOR.PL]](https://webp-konwerter.incdn.pl/eyJmIjoiaHR0cHM6Ly9nLmluZm9yLnBsL3AvX2ZpbGVzLzM5Mj/U2MDAwL3Bway1tYS1qdXotNDUtbWxuLXVjemVzdG5pa293LXct/MjAyNy1yb2t1LXdhem5hLXptaWFuYS1kbGEtbWlsaW9ub3ctcH/JhY293bmlrb3ctZ29zYy1pbmZvcnBsLTM5MjU1OTk1LmpwZyJ9.jpg)