W obliczu silnej depopulacji Polski nie stać na 2,5 tys. gmin i konieczna będzie ich konsolidacja. Czy zmiany demograficznie muszą zakładać likwidację gmin?
- Konsolidacja gmin skutkiem zmian demograficznych
- Reforma samorządów spotka się z oporem
- Konieczne wsparcie dla najmniejszych gmin
Konsolidacja gmin skutkiem zmian demograficznych
XI Europejski Kongres Samorządów, który odbył się w Mikołajkach w dniach 2-3 marca 2026 r., poświęcony był funkcjonowaniu samorządów terytorialnych oraz rozwojowi lokalnemu. Podczas kongresu prof. Paweł Swianiewicz, dyrektor Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego (NIST) odniósł się do słów szefa Rady Fiskalnej dr Sławomira Dudka, który stwierdził, że w obliczu zmian demograficznych „Polski nie stać na 2,5 tys. gmin” i konieczna będzie ich konsolidacja.
Zdaniem prof. Swianiewicza, zmiany demograficznie niekoniecznie muszą zakładać likwidację gmin.
- Ja się zgadzam z panem dr Dudkiem, że w dłuższej perspektywie przy tak silnej depopulacji takich gmin jakie mamy w tej chwili nie utrzymamy w liczbie 2,5 tys. Te gminy muszą się zmieniać, ale zmiana niekoniecznie musi polegać na likwidacji – powiedział szef NIST.
Reforma samorządów spotka się z oporem
Prof. Swianiewicz wyjaśnił, że kolejna reforma samorządowa i konsolidacja gmin mogłyby się spotkać z oporem społecznym.
- Zwracam uwagę, że po pierwsze reforma polegająca na zmniejszaniu liczby gmin będzie szalenie trudna politycznie, będzie budziła bardzo silny opór, bardzo liczne protesty i nie bardzo widzę w perspektywie rządu, który byłby gotów zaryzykować taką zmianę ryzykować takie protesty – powiedział ekspert.
Dodatkowo zdaniem dyrektora NIST w małych gminach mieszkańcy są bardziej zadowoleni z funkcjonowania lokalnych władz, które mogą być blisko ludzi.
- Są liczne badania, które wskazują, że ludzie w mniejszych gminach są bardziej zadowoleni z funkcjonowania władz lokalnych, bardziej im ufają. To jest bardzo ważny aspekt. Samorząd nie jest tylko maszynką do wykonywania zadań publicznych – jest również ważną instytucją demokratycznego państwa – powiedział profesor.
Konieczne wsparcie dla najmniejszych gmin
Zdaniem dyrektora NIST w związku z depopulacją należy stworzyć specjalne instrumenty wsparcia dla najmniejszych gmin, które pozwolą na efektywną współpracę.
- Są możliwe różne rozwiązania, np. polegające na tym, żeby niektóre powiaty przejmowały niektóre zadania gmin. (…) Niektóre gminy, te które nie będą w stanie wykonywać niektórych zadań, mogą oddawać te zadania, ale nie muszą ulegać likwidacji, co by wywoływało konflikty społeczne, co by wywoływało opór i miało różne negatywne konsekwencje. A więc te gminy mogą pozostać z węższym zakresem zadań tych, które będą w stanie wykonywać samodzielnie. Trzeba się pogodzić, że nie wszystkie gminy muszą mieć ten sam zakres zadań. Musimy dopuścić coś co jest określane mianem „asymetrycznej decentralizacji” – wyjaśnił Paweł Swianiewicz.
Odnosząc się do kwestii finansów jednostek samorządu terytorialnego szef NIST zwrócił uwagę, że sposobem wsparcia najsłabszych i najszybciej wyludniających się gmin powinny być prawidłowo skonstruowane determinanty potrzeb wydatkowych.
- One pojawiają się w ustawie [o dochodach JST – red.], ale w naszym przekonaniu (…) te determinanty nie zostały prawidłowo skonstruowane. (…) Na przykład, obecne determinanty w ogóle nie wskazują obecnych potrzeb wydatkowych samorządów o bardzo rozproszonej siedzi osadniczej i małej gęstości zaludnienia. (…) Nie są także w wystarczający sposób uwzględnione zmienne o charakterze demograficznym – powiedział prof. Swianiewicz.