Wygaśnięcie mandatu sołtysa 2026: nowa ustawa i uwagi do zmian w samorządzie gminnym

• SKRÓT
• Sołtys, rada osiedla, rada dzielnicy. Czym są jednostki pomocnicze gminy?
• Co nowa ustawa właściwie reguluje?
• Problem pierwszy: uchwała rady gminy zamiast szybkiej ścieżki sądowej
• Jak wygląda to u radnych? Zupełnie inaczej
• Problem drugi: nikt nie wie, jak odwołać sołtysa
• Czy nowa ustawa przypadkiem nie zablokuje odwołania sołtysów w ogóle?
• Co proponuje RPOw sprawie sołtysów, ochrony ich prawa do sądu oraz możliwości odwołania przed końcem kadencji?
• Dlaczego kwestia sołtysów, rad osiedlowych i dzielnicy (jednostek pomocniczych gminy) dotyczy naprawdę wielu osób?
• FAQ - nowelizacja ustawy o samorządzie gminnym a sołtysi i jednostki pomocnicze gmin

Sołtys, rada osiedla, rada dzielnicy. Czym są jednostki pomocnicze gminy?

Jednostki pomocnicze gminy to sołectwa na wsi oraz osiedla czy dzielnice w miastach - najmniejsze jednostki organizacyjne samorządu, najbliższe zwykłemu mieszkańcowi. Ich organami są zazwyczaj sołtys i rada sołecka na wsi, a w miastach - zarząd osiedla lub dzielnicy wraz z radą.

Przez lata rola tych funkcji miała charakter głównie społeczny i reprezentacyjny. To się jednak zmienia. Jak wskazuje RPO w swoim piśmie, w ostatnich latach - zwłaszcza po zmianach wprowadzonych ustawą z 12 września 2025 r. - model wykonywania mandatu sołtysa czy członka rady osiedla przesunął się w kierunku profesjonalizacji. Osoby te są dziś ściślej powiązane organizacyjnie i funkcjonalnie z organami gminy, biorą udział w realizacji zadań publicznych, a od 2023 r. sołtysi otrzymują nawet specjalne świadczenie pieniężne za pełnienie funkcji.

Co nowa ustawa właściwie reguluje?

Ustawa z 31 lipca 2026 r. (projekt) ma uporządkować sytuację, która od lat budziła wątpliwości prawne - kwestię tego, kiedy i jak wygasa mandat sołtysa lub członka rady jednostki pomocniczej. Do wniosków obywateli kierowanych do RPO regularnie trafiały pytania dotyczące zarówno warunków, jakie musi spełnić kandydat w wyborach do tych organów, jak i podstaw, na jakich taki mandat może wygasnąć przed czasem.

RPO ocenia sam kierunek regulacji pozytywnie - ustawa ma realizować ważne wartości konstytucyjne, w tym zapewnienie rzeczywistego związku osób wybieranych z lokalną wspólnotą oraz rozliczalność osób sprawujących funkcje publiczne. Rzecznik zgłasza jednak dwa poważne zastrzeżenia.

Problem pierwszy: uchwała rady gminy zamiast szybkiej ścieżki sądowej

Zgodnie z projektowanym przepisem (art. 37e ust. 1 pkt 3), jeśli członek organu jednostki pomocniczej utraci prawo wybieralności do rady gminy albo nie miał go już w dniu wyborów, rada gminy stwierdza wygaśnięcie jego mandatu w drodze uchwały - w terminie 3 miesięcy od powzięcia informacji o przyczynie wygaśnięcia. Mandat wygasa z dniem podjęcia tej uchwały.

Jedyną gwarancją proceduralną dla zainteresowanej osoby jest zapis, że przed podjęciem uchwały należy umożliwić jej złożenie wyjaśnień. To wszystko.

RPO ocenia taki tryb krytycznie z punktu widzenia prawa do sądu, gwarantowanego przez art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Rzecznik wskazuje, że nie jest nawet jasne, czy taka uchwała w ogóle podlegałaby zaskarżeniu do sądu administracyjnego na podstawie ogólnego przepisu ustawy o samorządzie gminnym.

Jak wygląda to u radnych? Zupełnie inaczej

Dla porównania, Kodeks wyborczy przewiduje w analogicznej sytuacji - wygaśnięcia mandatu radnego z powodu utraty prawa wybieralności - znacznie mocniejsze gwarancje:

"Wydaje się, że przewidywane przepisy powinny zagwarantować piastunom tych funkcji analogiczne do wskazanych w Kodeksie wyborczym gwarancje procesowe jak w przypadku wygaśnięcia mandatu radnych lub wójta" - wskazuje w opinii RPO.

Rzecznik rekomenduje więc uzupełnienie przepisu o szybką, sądową ścieżkę odwoławczą - analogiczną do tej, jaką mają dziś radni.

Problem drugi: nikt nie wie, jak odwołać sołtysa

Drugi zarzut RPO dotyczy sprawy, która brzmi niepozornie, ale ma ogromne praktyczne znaczenie dla tysięcy sołectw i osiedli w całej Polsce. Ustawa reguluje wygaśnięcie mandatu, ale w ogóle nie odnosi się do kwestii odwołania organu jednostki pomocniczej przed końcem kadencji.

To nie jest nowy problem - dotychczas orzecznictwo sądów administracyjnych dopuszczało regulowanie tej kwestii na poziomie prawa miejscowego, czyli w statutach poszczególnych sołectw czy osiedli. Ale co, jeśli dany statut milczy na ten temat? RPO wskazuje, że w takiej sytuacji - zgodnie z częścią orzecznictwa i doktryny - nadal istnieje możliwość odwołania organu na podobnych zasadach, jak jego powołania. Nazywa się to nawet niepisaną zasadą ustrojową.

"Ustanowienie w ustawie upoważnienia do określenia tego rodzaju zasad stosowanych do fakultatywnie powoływanych instytucji o czysto konsultacyjnym charakterze, przy równoczesnym braku podobnego upoważnienia w przypadku organów jednostek pomocniczych, trudno racjonalnie wyjaśnić" - zauważa RPO w opinii.

Czy nowa ustawa przypadkiem nie zablokuje odwołania sołtysów w ogóle?

To najbardziej niepokojący wniosek z opinii RPO. Rzecznik ostrzega, że projektowany przepis art. 37e ust. 1, poprzez wyczerpujące wymienienie przyczyn wygaśnięcia mandatu, może w praktyce zostać odczytany jako argument przeciwko możliwości odwołania sołtysa w drodze głosowania powszechnego na podstawie procedury opisanej w statucie gminy.

RPO podkreśla, że nic nie wskazuje, by taka konsekwencja była zamiarem twórców ustawy - ale sam fakt, że przepis może być tak interpretowany, to poważny problem legislacyjny.

Co proponuje RPOw sprawie sołtysów, ochrony ich prawa do sądu oraz możliwości odwołania przed końcem kadencji?

Rzecznik przedstawił konkretne rekomendacje dla senackiej komisji:

1. uzupełnienie art. 37e o szybką, sądową ścieżkę odwoławczą od uchwały o stwierdzeniu wygaśnięcia mandatu - analogiczną do tej z Kodeksu wyborczego;
2. dodanie do art. 37e przesłanki odwołania organu wykonawczego jednostki pomocniczej jako odrębnej podstawy wygaśnięcia mandatu;
3. wprowadzenie do art. 35 ust. 3 ustawy wyraźnej delegacji dla gmin, pozwalającej określić w statucie jednostki pomocniczej zasady i tryb odwołania jej organów przez uprawnionych do głosowania mieszkańców.

Dlaczego kwestia sołtysów, rad osiedlowych i dzielnicy (jednostek pomocniczych gminy) dotyczy naprawdę wielu osób?

W Polsce funkcjonują tysiące sołectw, osiedli i dzielnic - każde z sołtysem, zarządem lub radą. To przepisy, które bezpośrednio dotyczą osób pełniących funkcje publiczne w niemal każdej gminie w kraju, a pośrednio - mieszkańców, którzy tych ludzi wybierali w demokratycznych wyborach lokalnych.

Jeśli ustawa wejdzie w życie w obecnym kształcie, sołtys pozbawiony mandatu uchwałą rady gminy straci funkcję z dnia na dzień, bez pewności, czy i jak szybko będzie mógł się od tej decyzji odwołać do sądu. Jednocześnie w wielu gminach może pozostać otwarte pytanie, czy sołtysa da się w ogóle legalnie odwołać przed końcem kadencji - niezależnie od tego, czego chcieliby mieszkańcy danego sołectwa.

FAQ - nowelizacja ustawy o samorządzie gminnym a sołtysi i jednostki pomocnicze gmin

Czego dotyczy ustawa z 31 lipca 2026 r., do której RPO zgłosił uwagi?

Ustawa reguluje warunki i tryb stwierdzania wygaśnięcia mandatu członków organów jednostek pomocniczych gminy - czyli sołtysów, rad sołeckich i rad osiedli.

Jakie są dwa główne zastrzeżenia RPO do tej ustawy?

Po pierwsze, brak szybkiej sądowej ścieżki odwoławczej od uchwały o wygaśnięciu mandatu. Po drugie, brak regulacji dotyczącej odwołania organów jednostek pomocniczych przed końcem kadencji.

Jak wygląda procedura odwoławcza dla radnych gminnych w podobnej sytuacji?

Radny ma 7 dni na złożenie skargi do sądu administracyjnego, sąd musi rozpatrzyć ją w 14 dni, a mandat wygasa dopiero po uprawomocnieniu się wyroku.

Czy sołtys straci mandat od razu po uchwale rady gminy?

Zgodnie z projektowaną ustawą tak - mandat wygasa z dniem podjęcia uchwały przez radę gminy, a nie po ewentualnym rozstrzygnięciu sądu.

Czy ustawa mówi, jak odwołać sołtysa przed końcem kadencji?

Nie. Ustawa reguluje tylko wygaśnięcie mandatu z przyczyn takich jak utrata prawa wybieralności, ale pomija kwestię odwołania organu przez mieszkańców.

Dlaczego RPO porównuje sołtysów do rad seniorów i młodzieżowych rad gmin?

Bo te organy doradcze mają w ustawie jasno określone zasady odwołania, mimo że nie sprawują realnej władzy - w przeciwieństwie do sołtysów.

Co proponuje RPO senackiej komisji?

Dodanie szybkiej ścieżki sądowej dla osób tracących mandat oraz wprowadzenie do ustawy podstawy prawnej dla gmin, by mogły uregulować w statutach zasady odwołania sołtysów i rad osiedli.

Ilu osób w Polsce dotyczą te przepisy?

Przepisy dotyczą bezpośrednio sołtysów, członków rad sołeckich oraz zarządów i rad osiedli i dzielnic we wszystkich gminach w Polsce - to tysiące osób pełniących funkcje publiczne. Pośrednio zaś wszystkich mieszkańców, którzy wybierali te osoby.

Źródło: Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich