Ryzyko korupcji dla księgowego jednostki sektora finansów publicznych – pułapki, mechanizmy i odpowiedzialność prawna

• Czym jest korupcja?
• Korupcja jako zjawisko społeczne
• Korupcja jako proces – mechanizmy i uwarunkowania
• „White collars” i „blue collars” – kto popełnia nadużycia
• Mechanizmy psychologiczne sprzyjające korupcji
• Jak zachować się w sytuacji korupcyjnej – wskazówki praktyczne
• Prawo karne a korupcja – podstawowe pojęcia
• Funkcjonariusz publiczny i osoba pełniąca funkcję publiczną
• Korzyść majątkowa i osobista – definicje prawne
• Formy przestępstw korupcyjnych
• Mechanizmy korupcyjne w świetle prawa
• Klauzula niekaralności
• Okoliczności łagodzące
• Nepotyzm, kumoterstwo i konflikt interesów
• Odpowiedzialność cywilna i pracownicza, dyscyplina finansów publicznych
• Przykłady praktyczne procederów korupcyjnych dot. głównego księgowego jsfp
• Podsumowanie

Czym jest korupcja?

Korupcja jest jednym z najpoważniejszych zagrożeń dla funkcjonowania administracji publicznej, ponieważ podważa zaufanie obywateli i prowadzi do nieefektywnego gospodarowania środkami publicznymi. W ujęciu ogólnym oznacza nadużycie powierzonej funkcji publicznej dla osiągnięcia korzyści prywatnej. Definicje stosowane w literaturze i praktyce (m.in. OECD, CBA) podkreślają trzy elementy: istnienie funkcji publicznej, nadużycie władzy oraz uzyskanie korzyści.
Z punktu widzenia głównego księgowego korupcja nie ogranicza się wyłącznie do klasycznych łapówek. Obejmuje także działania pośrednie, takie jak faworyzowanie wykonawców, manipulowanie procedurami czy nierzetelna sprawozdawczość.

Korupcja jako zjawisko społeczne

Korupcja ma charakter systemowy i społeczny. Nie jest wyłącznie efektem działań jednostek, lecz wynika z określonych warunków organizacyjnych i kulturowych. W socjologii (E. Durkheim, R. Merton) wskazuje się na zjawisko anomii – osłabienia norm społecznych, które sprzyja zachowaniom dewiacyjnym.
W praktyce administracji oznacza to sytuacje, w których:
- procedury istnieją, ale nie są stosowane,
- nieformalne relacje zastępują formalne reguły,
- brak reakcji na naruszenia prowadzi do ich normalizacji.

Korupcja jako proces – mechanizmy i uwarunkowania

Korupcja rozwija się jako proces. Kluczowe znaczenie ma tzw. trójkąt nadużyć (D. R. Cressey):
- presja (np. wykonanie budżetu),
- okazja (słaba kontrola),
- racjonalizacja („to dla dobra jednostki”).

W praktyce JSFP szczególnie istotne są:
- presja końca roku budżetowego,
- brak rozdziału obowiązków,
- nadmierne zaufanie do pracowników.

„White collars” i „blue collars” – kto popełnia nadużycia

Pojęcie „white collar crime” wprowadził Edwin Sutherland. Odnosi się ono do przestępstw popełnianych przez osoby zajmujące wysokie stanowiska i posiadające wiedzę specjalistyczną.
W administracji publicznej oznacza to, że:
- osoby kompetentne (np. księgowi) mają większe możliwości ukrycia nadużyć,
- przestępstwa mają charakter „inteligentny”, a nie impulsywny.

Nie oznacza to jednak, że tylko kadra kierownicza jest zagrożeniem – tzw. „blue collars” (pracownicy niższego szczebla) również mogą uczestniczyć w nadużyciach, szczególnie przy braku nadzoru.

Mechanizmy psychologiczne sprzyjające korupcji

Korupcja nie jest wyłącznie wynikiem kalkulacji – duże znaczenie mają mechanizmy psychologiczne:
- reguła wzajemności (R. Cialdini) – odwzajemnianie przysług,
- autorytet – podporządkowanie przełożonym,
- społeczny dowód słuszności – „wszyscy tak robią”,
- efekt Lucyfera (P. Zimbardo) – wpływ sytuacji na zachowanie,
- racjonalizacja – usprawiedliwianie działań.

Jak zachować się w sytuacji korupcyjnej – wskazówki praktyczne

Rekomendowane działania głównej księgowej:
- odmowa przyjęcia korzyści,
- dokumentowanie sytuacji,– zgłoszenie przełożonemu lub organowi nadzoru,
- wyłączenie się z postępowania (konflikt interesów),
- stosowanie zasady „czy decyzja wytrzyma kontrolę?”.

Prawo karne a korupcja – podstawowe pojęcia

Zjawisko korupcji w administracji publicznej ma nie tylko wymiar etyczny i organizacyjny, ale przede wszystkim prawny. W polskim systemie prawnym jest ono szczegółowo uregulowane w przepisach Kodeksu karnego, które określają zarówno definicje kluczowych pojęć, jak i zakres odpowiedzialności karnej. Dla głównego księgowego, jako osoby współodpowiedzialnej za gospodarkę finansową jednostki sektora finansów publicznych, znajomość tych regulacji ma charakter praktyczny i bezpośredni.

Funkcjonariusz publiczny i osoba pełniąca funkcję publiczną

Podstawowe znaczenie ma ustalenie, kto podlega odpowiedzialności za przestępstwa korupcyjne. Zgodnie z art. 115 § 13 Kodeksu karnego, funkcjonariuszem publicznym jest m.in. pracownik administracji rządowej i samorządowej, jeśli wykonuje zadania publiczne.

Szerszym pojęciem jest osoba pełniąca funkcję publiczną (art. 115 § 19 Kodeksu karnego), obejmująca również osoby, które nie mają formalnego statusu funkcjonariusza, ale podejmują decyzje dotyczące środków publicznych. W praktyce główny księgowy w administracji publicznej jest funkcjonariuszem publicznym a szerzej jest traktowany jako osoba pełniąca funkcję publiczną, ponieważ decyduje o wydatkowaniu środków publicznych i uczestniczy w procesach finansowych jednostki.

Korzyść majątkowa i osobista – definicje prawne

Korzyścią majątkową lub osobistą jest korzyść zarówno dla siebie, jak i dla kogo innego zgodnie art. 115 § 4 Kodeksu karnego. Tym samym brak jednoznacznej i klarownej definicji tych pojęć w prawie karnym materialnym. Znaczenia te zostało ukształtowane dopiero w doktrynie i orzecznictwie.

• Korzyść majątkowa – każde przysporzenie o wartości ekonomicznej (np. pieniądze, rzeczy, umorzenie długu, rabat, darowizna, pożyczka udzielona na korzystnych warunkach).
• Korzyść osobista – korzyść niemajątkowa polepszająca sytuację osoby, która je uzyskuje, np. awans, zatrudnienie członka rodziny, prestiż, przychylność, przyjęcie na praktykę czy staż, wykreowanie korzystnego wizerunku w mediach.

W przypadku procederu korupcyjnego mamy do czynienia z nienależną korzyścią majątkową lub osobistą. Tym samym pracownikowi administracji publicznej (np. głównemu księgowemu) należą się tylko i wyłącznie korzyści wynikające ze stosunku pracy, od pracodawcy, związane z wykonywaną pracą (tj. wynagrodzenie, premie, nagrody itp.). Warto też pamiętać, że penalizacji podlega również przyjęcie obietnicy nienależnej korzyści. Co ciekawe w polskim systemie prawa karnego materialnego nie ustalono minimalnej wartości nienależnej korzyści. W związku z powyższym pracownik administracji publicznej, np. główny księgowy, nie może przyjąć żadnej, nawet minimalnej nienależnej korzyści. Oznacza to, że nieakceptowane są jakiekolwiek formy podziękowania o charakterze rzeczowym (lub w formie obietnic) od osób z zewnątrz (ex ante, ex post) w trakcie wykonywania swoich obowiązków służbowych (związanych z wykonywaną funkcją publiczną), np. słodycze, alkohol, kwiaty itd. Warto pamiętać, że oprócz kwestii prawnych, w takiej sytuacji przyjęcia, warto wziąć pod uwagę również uwarunkowania etyczne i psychologiczne. Urzędnik (np. główny księgowy w administracji publicznej) za wykonywaną pracę otrzymuje wynagrodzenie oraz inne pochodne, co oznacza, że uzyskuje już korzyści z tytułu zatrudnienia. W związku z tym nieetyczne jest „podwójne wynagradzanie” urzędnika za wykonywaną pracę w administracji publicznej. Ponadto przyjęcie nienależnej korzyści może wiązać z uruchomieniem psychologicznej reguły wzajemności (potrzeby odwdzięczenia się – do ut des – „daję, abyś dał”), co w sytuacji patologizacji relacji pomiędzy urzędnikiem a klientem zewnętrznym z reguły prowadzi do sytuacji „wymuszania” określonych zachowań, realizacji określonych przysług.

Formy przestępstw korupcyjnych

Najważniejsze przepisy Kodeksu karnego:
- art. 228 kodeksu karnego – łapownictwo bierne,
"Art. 228. § 1. Kto, w związku z pełnieniem funkcji publicznej, przyjmuje korzyść majątkową lub osobistą albo jej obietnicę, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
§ 2. W wypadku mniejszej wagi, sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
§ 3. Kto, w związku z pełnieniem funkcji publicznej, przyjmuje korzyść majątkową lub osobistą albo jej obietnicę za zachowanie stanowiące naruszenie przepisów prawa, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.
§ 4. Karze określonej w § 3 podlega także ten, kto, w związku z pełnieniem funkcji publicznej, uzależnia wykonanie czynności służbowej od otrzymania korzyści majątkowej lub osobistej albo jej obietnicy lub takiej korzyści żąda.
§ 5. Kto, w związku z pełnieniem funkcji publicznej, przyjmuje korzyść majątkową znacznej wartości albo jej obietnicę, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15.
§ 5a. Kto, w związku z pełnieniem funkcji publicznej, przyjmuje korzyść majątkową wielkiej wartości albo jej obietnicę, podlega karze pozbawienia wolności od lat 3 do 20.
§ 6. Karom określonym w § 1–5a podlega odpowiednio także ten, kto, w związku z pełnieniem funkcji publicznej w państwie obcym lub w organizacji międzynarodowej, przyjmuje korzyść majątkową lub osobistą albo jej obietnicę lub takiej korzyści żąda, albo uzależnia wykonanie czynności służbowej od jej otrzymania."

- art. 229 kodeksu karnego – łapownictwo czynne,
- art. 230 kodeksu karnego – płatna protekcja,
- art. 230a kodeksu karnego – czynna płatna protekcja,
- art. 231 kodeksu karnego – nadużycie uprawnień.

Dla głównej księgowej szczególnie istotny jest art. 228 kodeksu karnego, ponieważ obejmuje sytuacje związane z podejmowaniem decyzji finansowych.

Mechanizmy korupcyjne w świetle prawa

W praktyce przestępstwa korupcyjne często przyjmują formy pośrednie:
- przyspieszanie płatności,
- akceptowanie niekompletnych dokumentów,
- manipulowanie procedurami zamówień publicznych,
- faworyzowanie wykonawców.

Klauzula niekaralności

Zgodnie z art. 229 §6 k.k., osoba wręczająca korzyść (obiecująca korzyść) nie podlega karze, jeśli:
- zawiadomiła organ ścigania,
- ujawniła wszystkie okoliczności,
- uczyniła to zanim organ dowiedział się o przestępstwie.
Jest to tzw. klauzula niekaralności, mająca na celu ujawnianie przestępstw korupcyjnych.

Dla głównego księgowego oznacza to, że przypadki korupcji mogą zostać ujawnione przez kontrahentów, co zwiększa ryzyko wykrycia.

Oznacza to, że nawet:
- dobrowolne zgłoszenie czynu,
- współpraca z organami ścigania,
- oddanie nienależnej korzyści,
mogą jedynie złagodzić karę, ale nie wyłączają odpowiedzialności karnej.

Okoliczności łagodzące

Przyjęcie korzyści majątkowej lub osobistej (lub jej obietnicy) przez głównego księgowego w związku z pełnioną funkcją stanowi co do zasady przestępstwo łapownictwa biernego określone w art. 228 Kodeksu karnego. W praktyce sądowej możliwe jest jednak zastosowanie okoliczności łagodzących, które wpływają na wymiar kary, choć nie wyłączają odpowiedzialności karnej.

W praktyce sądowej uwzględnia się m.in.:
- dobrowolne ujawnienie przestępstwa,
- współpracę z organami ścigania,
- brak wcześniejszej karalności,
- niewielką wartość korzyści.

Nie oznacza to jednak braku odpowiedzialności – jedynie jej złagodzenie.

Do najczęściej uwzględnianych przez sądy okoliczności łagodzących należą:
1) Dobrowolne ujawnienie czynu
– sprawca sam informuje organy ścigania o popełnionym przestępstwie,
– może mieć znaczenie przy zastosowaniu art. 60 k.k.

2) Współpraca z organami ścigania
– składanie wyjaśnień, wskazanie innych uczestników procederu,
– ułatwienie wykrycia przestępstwa.

3) Niewielka wartość korzyści
– w praktyce wpływa na ocenę stopnia społecznej szkodliwości czynu (art. 53 k.k.).

4) Jednorazowy charakter czynu
– brak wcześniejszej karalności, brak powtarzalności zachowania.

5) Działanie pod presją (ograniczoną, nie wyłączającą winy)
– np. nacisk przełożonych lub sytuacja organizacyjna (nie wyłącza odpowiedzialności, ale może ją łagodzić).

6) Postawa sprawcy po popełnieniu czynu
– naprawienie szkody,
– wyrażenie skruchy,
– rezygnacja z pełnienia funkcji.

Zgodnie z art. 60 k.k., sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, jeśli:
– sprawca ujawni istotne okoliczności przestępstwa,
– współpracuje z organami ścigania,
– istnieją szczególne względy uzasadniające łagodniejsze potraktowanie.

Jakie to ma znaczenie dla głównej księgowej? W praktyce oznacza to, że:
- każda forma przyjęcia korzyści (także obietnicy) rodzi odpowiedzialność karną,
- nie istnieje „bezpieczna ścieżka wycofania się” z odpowiedzialności,
- jedyną skuteczną strategią jest odmowa przyjęcia korzyści i właściwa reakcja na propozycję korupcyjną.

Nepotyzm, kumoterstwo i konflikt interesów

Istnieją zjawiska, które nie zawsze są przestępstwami, ale mogą prowadzić do korupcji:
- nepotyzm – faworyzowanie członków rodziny,
- kumoterstwo – preferowanie znajomych,
- konflikt interesów – sytuacja, w której interes prywatny wpływa na decyzję publiczną.

Nie są one co do zasady penalizowane, ale mogą prowadzić do:
- naruszenia dyscypliny finansów publicznych,
- odpowiedzialności pracowniczej,
- utraty zaufania.

Odpowiedzialność cywilna i pracownicza, dyscyplina finansów publicznych

Poza odpowiedzialnością karną główny księgowy może ponieść:

Odpowiedzialność cywilną:
– obowiązek naprawienia szkody,
– odszkodowanie wobec jednostki.

Podstawy prawne:
• art. 415 Kodeksu cywilnego „Kto z winy swojej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia.”
• art. 361 §1–2 Kodeksu cywilnego
– odpowiedzialność za normalne następstwa działania lub zaniechania,
– obowiązek pełnego odszkodowania.
• art. 471 Kodeksu cywilnego
– odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania.

Odpowiedzialność pracowniczą:
– kary porządkowe,
– rozwiązanie stosunku pracy,
– odpowiedzialność za naruszenie dyscypliny finansów publicznych.

Podstawy prawne:
• art. 108 Kodeksu pracy – kary porządkowe: upomnienie, nagana, kara pieniężna,
• art. 52 §1 pkt 1 Kodeksu pracy – rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika (ciężkie naruszenie obowiązków),
• art. 114–122 Kodeksu pracy – odpowiedzialność materialna pracownika za szkodę wyrządzoną pracodawcy.

Odpowiedzialność za naruszenie dyscypliny finansów publicznych

Zakres: – odpowiedzialność za naruszenie zasad gospodarowania środkami publicznymi.

Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych

Kluczowe przepisy:
• art. 5–18 ustawy – katalog naruszeń (np. wydatkowanie środków bez podstawy prawnej, naruszenie zasad zamówień publicznych),

• art. 26–31 ustawy – kary (upomnienie, nagana, kara pieniężna, zakaz pełnienia funkcji).

Przykłady praktyczne procederów korupcyjnych dot. głównego księgowego jsfp

Podsumowanie

Korupcja w administracji publicznej ma charakter złożony i procesowy. Łączy czynniki społeczne, psychologiczne i organizacyjne. Dla głównego księgowego kluczowe znaczenie ma nie tylko znajomość przepisów, lecz także świadomość mechanizmów prowadzących do nadużyć oraz konsekwentne stosowanie zasad etycznych. To właśnie na tym poziomie rozstrzyga się, czy system finansów publicznych będzie jedynie legalny, czy również uczciwy.

Bibliografia

1. Durkheim É., Samobójstwo. Studium z socjologii, Oficyna Naukowa, Warszawa 2006.
2. Merton R.K., Teoria socjologiczna i struktura społeczna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002.
3. Cressey D.R., Other People’s Money. A Study in the Social Psychology of Embezzlement, Petterson Smith, 1973.
4. Cialdini R.B., Wywieranie wpływu na ludzi. Teoria i praktyka, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2024.
5. Zimbardo P.G., Efekt Lucyfera. Dlaczego dobrzy ludzie czynią zło, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2017.
6. Wnuk M., Krak K., Żelewski M., Świadomość ryzyka korupcji i zmowy przetargowej w zamówieniach publicznych. Praktyczny poradnik dla pracowników i kierowników zamawiającego. Urząd Zamówień Publicznych, Warszawa 2018.
7. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz. U. Z 2025 r., poz. 1483 ze zm.).
8. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 383 ze zm.).
9. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 1071 ze zm.).
10. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 277 ze zm.).
11. Ustawa z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 1484).

Autor: Marcin Piątek – doktor nauk humanistycznych, politolog, wykładowca specjalizujący się w tematyce zapobiegania i zwalczania zorganizowanej przestępczości gospodarczej, były funkcjonariusz służb specjalnych, były wieloletni pracownik administracji publicznej - kontroler finansów publicznych, mienia publicznego oraz zamówień publicznych. Autor publikacji z zakresu m.in. kontroli wewnętrznej, kontroli zarządczej, zamówień publicznych, zwalczania korupcji, bezpieczeństwa publicznego, stosunków międzynarodowych, problematyki niemcoznawczej, postmodernizmu.