Diety radnych – wyniki kontroli koordynowanej. Błędy i nieprawidłowości

• Diety radnych – raport z kontroli koordynowanej
• Wyższe wydatki na diety radnych
• Nieprawidłowości w księgach rachunkowych
• Wypłata diet za okresy, w których rady nie pracowały
• Propozycje zmian – ryczałt zamiast diety

Diety radnych – raport z kontroli koordynowanej

Krajowa Rada Regionalnych Izb Obrachunkowych (KRRIO) opublikowała raport z kontroli koordynowanej pn. „Wydatki jednostek samorządu terytorialnego na funkcjonowanie organów stanowiących”. Celem kontroli, którą przeprowadziły regionalne izby obrachunkowe, było sprawdzenie prawidłowości ustalania i wypłacania diet radnym organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego w latach 2023-2024 oraz zebranie danych dotyczących wydatków ponoszonych przez właściwe urzędy/starostwa powiatowe związanych bezpośrednio z funkcjonowaniem organu stanowiącego jednostek samorządu terytorialnego w latach 2021-2024.

Według raportu najważniejszymi zidentyfikowanymi problemami były niejednolitość przepisów w zakresie naliczania diet. Skutkowało to tym, że samorządy stosowały różne metody obliczania kwot bazowych, potrąceń za nieobecności czy weryfikacji liczby mieszkańców, od której zależą ustawowe limity. W efekcie dochodziło zarówno do błędnego zawyżania, jak i zaniżania należnych radnym kwot.

Wyższe wydatki na diety radnych

Według raportu KRRIO wydatki na diety radnych w 129 skontrolowanych samorządach wyniosły w 2024 r. łącznie 52 mln zł. Oznacza to wzrost o ponad 421 tys. zł w porównaniu do roku poprzedniego.

Największą dynamikę wzrostu odnotowano w gminach (w tym miastach na prawach powiatu), gdzie wydatki na diety wzrosły rok do roku o 4,5 proc. (959 tys. zł). W tym samym czasie w powiatach i województwach zaobserwowano spadki nakładów na ten cel (odpowiednio o ok. 154 tys. zł i 382 tys. zł).

Nieprawidłowości w księgach rachunkowych

Badaniem w ramach kontroli koordynowanej objęto również prawidłowość ujęcia w księgach rachunkowych zdarzeń gospodarczych w sprawie naliczenia i wypłaty diet radnym w latach 2023-2024. Działania kontrolne ujawniły następujące nieprawidłowości:

• księgowanie operacji gospodarczy dotyczących naliczenia i wypłaty diet z pominięciem kont zespołu 2,
• księgowanie operacji gospodarczych dotyczących naliczenia i wypłaty diet na nieprawidłowym koncie, tj. w 7 przypadkach na koncie 231 – „Rozrachunki z tytułu wynagrodzeń”, a w jednym przypadku na koncie 201 – „Rozrachunki z odbiorcami i dostawcami”, zamiast na koncie 240 – „Pozostałe rozrachunki”, co pozostawało w sprzeczności z zasadami funkcjonowania tych kont określonymi w obowiązujących w jednostkach zasadach (politykach) rachunkowości,
• nieprawidłowe zastosowanie klasyfikacji budżetowej, tj. operację ujęto w dziale 750 „Administracja publiczna”, rozdziale 75095 „Pozostała działalność”, paragrafie 3030 „Różne wydatki na rzecz osób fizycznych”, zamiast w dziale 750 „Administracja publiczna”, rozdziale 75022 „Rady gmin (miast i miast na prawach powiatu)”, paragrafie 3030 „Różne wydatki na rzecz osób fizycznych”,
• ujęcie zdarzeń gospodarczych dotyczących wypłaty diet radnym w innym okresie sprawozdawczym niż okres, którego zdarzenie dotyczyło.

Stwierdzone nieprawidłowości i uchybienia nie miały charakteru systemowego i wynikały głownie z nieprawidłowego stosowania przepisów prawa.

Wypłata diet za okresy, w których rady nie pracowały

Jednym uchybień wskazanych przez kontrolerów RIO była wypłata diet za okresy, w których rady w ogóle nie pracowały. W kilku skontrolowanych samorządach wypłacono diety za miesiące, w których nie odbyła się ani jedna sesja czy posiedzenie komisji. Łączna kwota takich wypłat, uznanych za niezgodne z uchwałami, przekroczyła 412 tys. zł.

W raporcie wskazano także na brak mechanizmu potrąceń za nieobecności radnych na sesjach i posiedzeniach. W niektórych przypadkach dochodziło również do błędnego ustalania samej listy obecności, co skutkowało zarówno nadpłatami, jak i niedopłatami.

W raporcie wskazano również na błędy w ustalaniu maksymalnych stawek diet radnych. W jednym przypadku przyjęto niewłaściwą podstawę do wyliczeń (zamiast ustawowej kwoty bazowej dla osób na stanowiskach kierowniczych), co spowodowało zawyżenie wypłat o ponad 69 tys. zł. W innym przypadku nie dostosowano diet do spadku liczby ludności, co doprowadziło do zawyżenia wypłat o ponad 86 tys. zł.

Propozycje zmian – ryczałt zamiast diety

Autorzy raportu zaproponowali zmianę charakteru przysługującego radnym świadczenia z diety na ryczałt z tytułu sprawowania mandatu radnego. Dieta radnego to świadczenie rekompensujące, a nie wynikające z zatrudnienia. Jak zaznaczono w raporcie: "Jest to ekwiwalent utraconych korzyści, jakich radny nie uzyskuje w związku z wykonywaniem mandatu przedstawicielskiego". Zdaniem kontrolerów w praktyce diety są w znacznym stopniu oderwane od rzeczywistego występowania uszczerbku majątkowego po stronie radnego i są de facto stałym świadczeniem związanym z samym pełnieniem funkcji publicznej.

W ocenie KRRIO zmiana diety na ryczałt pozwoliłaby dostosować przepisy do faktycznej praktyki i wyeliminowałaby spory o to, czy w danym przypadku doszło do rzeczywistej utraty dochodu przez radnego. Zasugerowano też wskazanie we właściwych przepisach rangi ustawowej, na podstawie jakich rejestrów samorządy powinny ustalać liczbę mieszkańców, od jakich uzależniona jest maksymalna wysokość diety należnej radnemu.