Polityka miejska - wyzwanie dla Polski i Unii Europejskiej

Dynamika procesu programowania w instytucjach europejskich wymaga, by stosunkowo wcześnie (a więc w czasie realizacji zainicjowanych programów) rozpocząć przygotowania do realizacji polityk w ramach następnej perspektywy finansowej. Zgodnie z tym założeniem, Komisja Europejska w swoim III Raporcie Spójności przedstawiła propozycje realizacji polityki spójności w latach 2007-2013, łącznie z miejscem, jakie ma w niej zajmować polityka miejska czy chociażby wymiar miejski.

Najistotniejszą zmianą w tym obszarze była propozycja zrezygnowania ze wszystkich inicjatyw wspólnotowych (w tym inicjatywy URBAN) i włączenia działań dotychczas nimi objętych w programy realizowane w ramach funduszy strukturalnych przez państwa członkowskie. Cały zabieg miał przebiegać pod hasłem „włączenia w główny nurt (mainstreaming). W zamierzeniach Komisji miał wzmocnić dotychczasowe działania, wykorzystując dobre doświadczenia i stwarzając im większe możliwości finansowe. Ogromnym pozytywnym efektem projektów URBAN było wykorzystanie w praktyce podejścia zintegrowanego łączącego różne aspekty w interwencji na wyznaczonym obszarze miasta lub jego fragmencie. W przypadku inicjatyw wspólnotowych inicjatorem, ale również „nadzorcą” takiego działania (również ze względu na ograniczoną liczbę projektów), była Komisja Europejska, a włączenie takich działań w programy krajowe oparte było na przekonaniu o kontynuacji charakteru działań przez państwa członkowskie.

Takie założenie musiało jednak brać pod uwagę decydujący głos krajów członkowskich w budowaniu własnych programów i de facto brak możliwości interwencji ze strony Komisji Europejskiej w przypadku innego podejścia do wyznaczania priorytetów.

Delegowanie uprawnień dla miast

Komisja Europejska, bazując na swoich dobrych doświadczeniach współpracy z miastami, zaproponowała również możliwość bardziej aktywnego włączenia miast w realizację polityki spójności poprzez delegowanie na ich poziom zarządzania częścią programów regionalnych, włącznie z zarządzaniem częścią finansów europejskich. Propozycja Komisji przewidywała wręcz możliwość stworzenia listy miast, które mogłyby skorzystać z delegacji uprawnień.

Okres poprzedzający zakończenie prac legislacyjnych niezbędnych dla realizacji polityki spójności 2007-2013 wypełniły inicjatywy tworzące ramy polityki unijnej wobec obszarów miejskich.

Rola miast w osiąganiu celów polityk europejskich

Ministrowie właściwi zajmujący się problematyką rozwoju miast zebrali się w listopadzie 2004 r. w Rotterdamie na nieformalnym spotkaniu Rady i sformułowali istotne dla polityki miejskiej rekomendacje nawołujące państwa członkowskie do zwrócenia większej uwagi na szanse dla działań prorozwojowych wynikające z prowadzenia polityki miejskiej, nawołujące państwa członkowskie do osiągania wcześniej uzgodnionych w Lille celów i zwracające uwagę Komisji Europejskiej na rolę miast i ich rozwoju dla osiągania celów polityk europejskich.

Na analogicznym posiedzeniu Rady w Bristol zwrócono uwagę na problematykę zrównoważonego rozwoju miejskiego. Na tym właśnie spotkaniu zaprezentowana została brytyjska koncepcja „zrównoważonych wspólnot”, a Komisja Europejska przedłożyła Komunikat pt. „Polityka spójności i miasta. Rola miast i aglomeracji w odniesieniu do wzrostu i zatrudnienia w regionach”.

Tym komunikatem Komisja Europejska chciała wyznaczyć obszar działania wymagający prowadzenia przemyślanej polityki miejskiej na poziomach europejskim i narodowych oraz wskazała na główne wyzwania i możliwości działania.

Mimo iż komunikat Komisji miał być wprowadzeniem do polityki spójności na lata 2007-2013, jego zapisy są i dziś aktualne. Wskazują na obszary, które, zdaniem Komisji, mają szczególne znaczenie.

Komisja podkreśla więc przede wszystkim znaczenie miast w realizacji celów wzrostu i zatrudnienia, a więc celów określonych w Strategii Lizbońskiej.

WAŻNE

Wykorzystanie szans tkwiących w instytucjach usytuowanych na terenie miast, a równocześnie aktywne zwalczanie przez nie negatywnych zjawisk może przyczyniać się do działań rozwojowych. To właśnie miasta - poprzez zwiększanie swej atrakcyjności - mogą odegrać istotną rolę w rozwoju gospodarczym.

Wzmacnianie atrakcyjności miast musi jednak wiązać się ze staraniami o poprawę dostępności komunikacyjnej, mobilności, w tym transportu miejskiego, dostępu do usług i infrastruktury, poprawę środowiska naturalnego i fizycznego oraz wzmocnienie sektora kultury.

To właśnie miasta mogą podejmować działania na rzecz innowacyjności przedsiębiorstw, zwłaszcza małych i średnich, oraz mikroprzedsiębiorstw, a także poszerzać zakres społeczeństwa informacyjnego.

To miasta również powinny odgrywać szczególną rolę w działaniach na rzecz tworzenia nowych miejsc pracy i ich jakości poprzez partnerskie działania z podmiotami gospodarczymi, poprzez szerokie działania edukacyjne i integracyjne.

Komisja Europejska zwróciła uwagę na poważne zagrożenia wynikające z pogłębiających się zróżnicowań, w tym między dzielnicami miast, i wskazała na konieczność podjęcia działań na rzecz bezpieczeństwa obywateli.

Integracja działań

Biorąc po uwagę wyzwania stojące przed miastami, Komisja Europejska zwróciła uwagę na niezbędność rozbudowania zintegrowanego podejścia do zarządzania miastami i obszarami zurbanizowanymi, a zwłaszcza opracowania, przy aktywnym udziale obywateli, partnerów społecznych i gospodarczych, długoterminowych planów działań na rzecz zrównoważonego rozwoju.

WAŻNE

Omawiany komunikat nie jest jedynie katalogiem działań podejmowanych przez miasta, lecz stanowiskiem podmiotu, który w ten sposób wyznacza swoją politykę miejską. Określa priorytety, wskazuje na działania pożądane i zapewnia że, jeżeli te działania będą podejmowane, to będą mogły być wspierane ze wspólnych środków. Tym samym Komisja Europejska wpisuje się w cele wyznaczone przez państwa członkowskie w Lille, Rotterdamie, Bristol i sugeruje państwom członkowskim, by starały się określić swoją politykę wobec miast, wskazały, w jakich sferach miasta mogą się przyczynić się do wzmocnienia procesów rozwojowych, w jakich mogą pomóc w zwalczaniu problemów społecznych i w jakim zakresie rządy będą mogły i wesprą ich działania za pomocą środków europejskich i krajowych.

Zadanie dla rządu

Prace na tekstami rozporządzeń stanowiącymi bazę polityki spójności ujawniły wszystkie trudności związane ze sformalizowaniem roli polityki miejskiej w polityce spójności i w rezultacie doprowadziły do ograniczonych zapisów stwarzających szerokie możliwości interpretacyjne państwom członkowskim.

Ani w tekście wcześniejszego, omawianego wyżej Komunikatu Komisji, ani w późniejszych Strategicznych Wytycznych Wspólnoty nie znajdziemy zapisów obligujących państwa członkowskie do określonych działań w zakresie tzw. wymiaru miejskiego polityki spójności. Jest to zarówno wynik dostrzegania specyficznych uwarunkowań w poszczególnych krajach członkowskich, jak i przekonania, że zgodnie z zasadą subsydiarności, wybór określonych działań na poziomie narodowym i subnarodowym należy do kompetencji własnych państw członkowskich.

Jednocześnie Parlament Europejski wezwał Komisję Europejską do wzmocnienia działań na rzecz wymiaru miejskiego, a państwa członkowskie do intensywniejszego integrowania działań w ramach ich polityk miejskich, jeżeli takie mają, bądź przygotowania i wdrożenia polityk w tych państwach, w których jeszcze tego nie zrobiono.

Mimo braku rozstrzygnięć bezpośrednio obligujących państwa członkowskie do wzmacniania wymiaru miejskiego trwają prace na wypracowywaniem wspólnego stanowiska państw członkowskich w kwestii roli i znaczenia europejskiej polityki miejskiej.

Ich istotnym etapem było przyjęcie przez ministrów odpowiedzialnych za rozwój miast tzw. Karty Lipskiej, która zwraca szczególną uwagę na rolę miast w realizacji polityk unijnych i ma istotne znaczenie dlatego, że wyraża zgodę ministrów na przeniesienie debaty na ten temat na poziom państw członkowskich.

Ministrowie zwrócili uwagę m.in. na konieczność tworzenia przestrzeni publicznej o wysokiej jakości, modernizowanie infrastruktury i właściwe wykorzystanie energii, konieczność podejmowania działań na rzecz innowacyjności i wzmocnienia edukacji, a także wspomagania obszarów zaniedbanych. Karta Lipska jest rodzajem akceptacji przez przedstawicieli rządów nie tyle oczekiwań wobec miast, ile polityk wobec miast mających je wspierać w pożądanych kierunkach.

WAŻNE

Polska jako państwo członkowskie bierze udział poprzez swoich przedstawicieli w pracach programowych dotyczących rozwoju Unii Europejskiej i powinna mieć swoją politykę miejską - politykę rządu wobec miast, biorącą pod uwagę specyfikę polskich miast, a jednocześnie uzgodnione między państwami członkowskimi cele i priorytety.

Nie wystarcza uznanie, że wiele elementów różnych polityk jest realizowanych na poziomie miast i tym samym tworzą swoistą politykę miejską. Polityka miejska musi być czytelną deklaracją, jakich działań opartych na wieloletnim programowaniu zintegrowanych działań oczekuje rząd od miast i w jakim zakresie będzie wspierał miasta w ich działaniach.

Jan Olbrycht