Nie tylko „rury i oczyszczalnie”: FENX.01.03 Gospodarka wodno-ściekowa - szansa na prawdziwie nowoczesną gospodarkę wodno-ściekową. Jak uzyskać dotację?

• Co właściwie ogłoszono? Krótkie ramy naboru
• Kto może ubiegać się o dotację
• Tylko dla „dużych” i „nieidealnych”: aglomeracje ≥ 15 000 RLM w KPOŚK
• Co finansuje FENX.01.03? Dużo więcej niż klasyczną kanalizację
• „Haczyki” i pułapki: gotowość techniczna projektu
• FENX.01.03 jako narzędzie porządkowania całego systemu
• Na co powinni uważać wnioskodawcy?
• Jak dobrze przygotować się do FENX.01.03? Kilka praktycznych wskazówek
• Podsumowanie

Co właściwie ogłoszono? Krótkie ramy naboru

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej jako Instytucja Wdrażająca ogłosił nabór projektów w ramach działania FENX.01.03 Gospodarka wodno-ściekowa, programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat i Środowisko 2021–2027 (FEnIKS).

Kilka kluczowych liczb:
• Budżet naboru: 720 mln PLN (Fundusz Spójności),
• Dofinansowanie: do 70% kosztów kwalifikowanych na poziomie projektu,
• Termin naboru wniosków: od 1.12.2025 r. do 31.03.2026 r. ,
• Brak minimalnej i maksymalnej wartości projektu w Szczegółowym Opisie Priorytetów – decyduje poprawnie wyliczona kwota i poziom dofinansowania zgodnie z Wytycznymi dla projektów inwestycyjnych.

Kto może ubiegać się o dotację

Adresatami są podmioty odpowiedzialne za realizację zadań związanych z gospodarką wodno-ściekową na terenie wyłącznie aglomeracji ≥ 15 000 RLM, ujęte w aktualnym KPOŚK jako niespełniające dyrektywy ściekowej.
• JST i ich związki (gminy, miasta, związki międzygminne).
• Przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjne (w rozumieniu ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i odprowadzaniu ścieków).
• Spółki wodne oraz ich związki (w rozumieniu Prawa wodnego).

Tylko dla „dużych” i „nieidealnych”: aglomeracje ≥ 15 000 RLM w KPOŚK

Najważniejsze ograniczenie – ale też i szansa – dotyczy lokalizacji projektów. Finansowane będą przedsięwzięcia:
• realizowane wyłącznie w aglomeracjach o wielkości co najmniej 15 000 RLM,
• wskazanych w aktualnym KPOŚK jako niespełniające wymogów dyrektywy ściekowej 91/271/EWG.

To oznacza, że mówimy o jednostkach, które:
• są pod dużą presją regulacyjną,
• mają jasno zidentyfikowane braki (np. za niski stopień skanalizowania, niewystarczające parametry oczyszczania),
• jednocześnie funkcjonują na tyle „dużo-skalarne”, że każdy błąd inwestycyjny liczy się w dziesiątkach milionów złotych.

Z punktu widzenia strategicznego to „okno czasowe”, w którym można nadrobić wieloletnie zapóźnienia, ale także – dzięki konstrukcji naboru – zrobić coś więcej niż tylko „dobić do wskaźników”.

Co finansuje FENX.01.03? Dużo więcej niż klasyczną kanalizację

Zgodnie z ogłoszeniem, dofinansowanie mogą uzyskać projekty związane z:
1. Budową nowej infrastruktury komunalnej do zbierania ścieków komunalnych (zbiorcze systemy kanalizacji sanitarnej).
2. Budową, przebudową, rozbudową i remontem infrastruktury do oczyszczania ścieków, w tym oczyszczalni niezbędnych do osiągnięcia zgodności z dyrektywą ściekową.
3. Projektami kompleksowymi w zakresie gospodarki wodno-ściekowej, które mogą obejmować m.in.:
- instalacje do produkcji energii z OZE na potrzeby własne oczyszczalni,
- infrastrukturę służącą do przeróbki i zagospodarowania osadów (bez celu komercyjnego),
- budowę zbiorczych systemów kanalizacji sanitarnej tam, gdzie nie jest spełniony wymóg stopnia skanalizowania.

W ograniczonym zakresie – do 20% całkowitego kosztu kwalifikowanego projektu – można włączyć tzw. zadania uzupełniające, m.in.:
- inteligentne systemy zarządzania sieciami wodociągowo-kanalizacyjnymi,
- modernizację/rozbudowę oczyszczalni, które już spełniają wymogi dyrektywy,
- zakup i wdrożenie energooszczędnych urządzeń i technologii do zbierania ścieków,
- zadania związane z zaopatrzeniem w wodę (ograniczenie strat w sieciach, poprawa jakości wody, rozwój ujęć, SUW, sieci wodociągowych) – pod warunkiem zgodności z Programem inwestycyjnym w zakresie poprawy jakości i ograniczenia strat wody przeznaczonej do spożycia.

To jest kluczowy niuans: napędzane przez dyrektywę ściekową inwestycje ściekowe można połączyć z modernizacją systemu wodociągowego oraz cyfryzacją i poprawą efektywności energetycznej całego systemu.

„Haczyki” i pułapki: gotowość techniczna projektu

Doświadczenie z poprzednich perspektyw pokazuje, że nie brak pieniędzy, lecz brak gotowości technicznej najczęściej blokuje dobre projekty. W FENX.01.03 ten element jest bardzo mocno doprecyzowany.

Ogłoszenie i regulamin wymagają m.in.:
- zgodności projektu z wieloletnim planem rozwoju i modernizacji urządzeń wodociągowych i kanalizacyjnych lub – jeśli wnioskodawca nie ma obowiązku jego sporządzenia – ze studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy,
- zgodności inwestycji z MPZP lub decyzjami WZ / lokalizacji celu publicznego,
- posiadania wymaganych decyzji środowiskowych,
- odpowiedniego poziomu zaawansowania dokumentacji w modelu Czerwona Książka FIDIC (min. 40% robót z pozwoleniem na budowę lub zgłoszeniem) lub kompletnych PFU dla zadań w modelu Żółta Książka FIDIC.

W praktyce oznacza to, że:
• jednostki, które dopiero rozpoczynają prace nad dokumentacją, mogą nie zdążyć,
• projekty „uszyte na szybko”, bez analizy powiązań z planami rozwoju sieci, mogą mieć problem z oceną,
• wreszcie – nie da się już myśleć o inwestycji wod-kan tylko jako o „budowie kolejnego odcinka sieci”; wymagany jest spójny, udokumentowany obraz rozwoju systemu.

FENX.01.03 jako narzędzie porządkowania całego systemu

Choć nabór formalnie jest „o ściekach”, jego konstrukcja zachęca do podejścia systemowego. Kilka przykładów, jak można to wykorzystać:

1. Bilansowanie ścieków i wody w skali aglomeracji

Skoro i tak trzeba doprowadzić aglomerację do zgodności z dyrektywą, warto jednocześnie przeanalizować:
- gdzie faktycznie powstają ścieki (rzeczywiste RLM),
- jaki jest realny stan zużycia wody i strat w sieci,
- czy parametry oczyszczalni są dostosowane do obecnych i przyszłych obciążeń.
Połączenie komponentu ściekowego z zadaniami wodociągowymi (w ramach limitu 20%) pozwala uniknąć sytuacji, w której inwestujemy w nową oczyszczalnię, ale dalej tracimy ogromne ilości wody na nieszczelnych sieciach.

2. Energetyka i koszty operacyjne

Możliwość finansowania instalacji OZE na potrzeby własne oczyszczalni oraz energooszczędnych urządzeń to odpowiedź na rosnące ceny energii. Przy dobrze przygotowanych projektach można:
- obniżyć koszty eksploatacyjne,
- zredukować ślad węglowy instalacji,
- poprawić stabilność taryf w dłuższym okresie.

3. Cyfryzacja i inteligentne zarządzanie

Wdrożenie inteligentnych systemów zarządzania siecią wod-kan (SCADA, systemy GIS, narzędzia do wykrywania wycieków, monitoringu przepływów) często bywa „odkładane na później”. FENX.01.03 pozwala spiąć te elementy z inwestycjami infrastrukturalnymi – i sfinansować w jednym projekcie.

Na co powinni uważać wnioskodawcy?

Z perspektywy praktyka, który widział dziesiątki projektów wod-kan w różnych programach, w naborze takim jak FENX.01.03 powracają co najmniej trzy poważne ryzyka:

1. Niedoszacowanie złożoności projektu

Duża aglomeracja, rozległa sieć, nowa oczyszczalnia, instalacje OZE, systemy IT, osady ściekowe… To zestaw, który wymaga dobrze poukładanej struktury zadań, realnego harmonogramu i rozsądnego podziału ryzyk w kontraktach. Dokumenty FEnIKS premiują projekty spójne, ale nie „przeładowane” ponad możliwości organizacyjne beneficjenta.

2. Brak powiązania z długoterminową strategią

Projekt „pod nabór” – przygotowany tylko po to, aby zdążyć z wnioskiem – zwykle mści się później:
- trudnościami przy aneksach i zmianach,
- napięciem między taryfami a kosztami eksploatacji,
- problemami z utrzymaniem efektów po okresie trwałości.

Tymczasem regulacje wyraźnie odwołują się do dokumentów planistycznych i KPOŚK – warto więc naprawdę oprzeć na nich projekt, a nie traktować je jako „załącznik formalny”.

3. Zbyt późne myślenie o montażu finansowym

Choć program nie narzuca minimalnej ani maksymalnej wartości projektu, to poziom dofinansowania i kwota wsparcia muszą wynikać z rzetelnej analizy finansowo-ekonomicznej. W praktyce oznacza to konieczność wcześniejszego:
- przeanalizowania możliwości wygenerowania wkładu własnego,
- oceny wpływu inwestycji na taryfy,
- przygotowania scenariuszy (np. etapowania projektu lub łączenia źródeł finansowania).

Jak dobrze przygotować się do FENX.01.03? Kilka praktycznych wskazówek

1. Zacznij od KPOŚK i diagnozy aglomeracji

Sprawdź, jakie dokładnie braki odnotowano w Krajowym Programie Oczyszczania Ścieków Komunalnych dla Twojej aglomeracji oraz jakie działania proponowano już wcześniej.

2. Zrób „mapę inwestycji” – nie tylko ściekowych

Spisz wszystkie planowane zadania w horyzoncie 10–15 lat: kanalizacja, oczyszczalnia, SUW, OZE, systemy IT. Zastanów się, które z nich można włączyć teraz (w ramach limitu 20% na zadania uzupełniające), aby uniknąć rozdrobnienia i dublowania kosztów.

3. Zweryfikuj gotowość techniczną

Zanim zaczniesz pisać wniosek, skonfrontuj stan dokumentacji z wymaganiami dotyczącymi planów, decyzji, pozwoleń i PFU. To właśnie na tym etapie wiele projektów okazuje się de facto „niegotowych”.

4. Zadbaj o spójny montaż finansowy

Pamiętaj, że dotacja 70% to nie tylko korzyść, ale i zobowiązanie – zarówno w kontekście wkładu własnego, jak i utrzymania inwestycji przez okres trwałości. Warto z wyprzedzeniem przygotować model finansowy i przećwiczyć kilka scenariuszy (np. wzrost kosztów energii, opóźnienia, zmiany taryf).

5. Myśl o projekcie jak o zmianie systemowej, nie pojedynczej inwestycji

Największą wartością FENX.01.03 jest możliwość zbudowania nowej jakości zarządzania wodą i ściekami w aglomeracji – od fizycznej infrastruktury, przez cyfryzację, po efektywność energetyczną i ograniczenie strat wody.

Podsumowanie

Nabór FENX.01.03-IW.01-002/25 to propozycja dla tych samorządów, związków i spółek wod-kan, które są gotowe wyjść poza logikę „łatania braków w kanalizacji” i potraktować gospodarkę wodno-ściekową jako strategiczny system dla rozwoju aglomeracji.

Jeśli projekt będzie oparty na rzetelnej diagnozie, dobrze przygotowanej dokumentacji i realistycznym montażu finansowym, FENX.01.03 może stać się nie tylko środkiem do spełnienia wymogów dyrektywy ściekowej, ale punktem zwrotnym w kierunku inteligentnej, efektywnej i odpornej na kryzysy gospodarki wodno-ściekowej. Więcej o dotacji tutaj.


Ewa Kowacz, PR & Marketing Dyrektor LPW Grupa
Łukasz Jaroszek, Dyrektor ds. Projektów Smart City