Ratio legis Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie ochrony osób zgłaszających przypadki naruszenia prawa Unii

Złamanie lub nadużycie prawa jest często trudne do wykrycia lub udowodnienia. Wtedy zgłoszenia dokonane przez sygnalistów bardzo często mają kluczowe znaczenie w wykryciu lub udowodnieniu naruszenia prawa.

Praktycy i teoretycy są zgodni, że zapewnianie sygnalistom poczucia bezpieczeństwa w zakresie zgłaszania naruszeń może wesprzeć działania związane z egzekwowaniem prawa i poprawić ich skuteczność.

Dlatego w ostatnich latach prawodawca polski i unijny wprowadził pewne regulacje dotyczące ochrony sygnalistów i kanałów zgłaszania nieprawidłowości. Niestety regulacje te są mocno ograniczone i sektorowe (w Polsce dotyczą Banków i Instytucji Obowiązanych ustawą o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu), w wyniku czego nie obejmują wszystkich kluczowych dziedzin, co powoduje niewystarczającą ochronę sygnalistów. To natomiast prowadzi do niskiego poziomu zgłaszania naruszeń prawa, które to naruszenia mogą poważnie zaszkodzić interesowi publicznemu.

Zobacz: Bezpieczeństwo

Ustawodawca unijny stwierdził, że brak wystarczającej i spójnej ochrony na szczeblu unijnym i krajowym skutkuje niskim poziomem zgłaszania przez sygnalistów, co z kolei przekłada się na „niewykorzystane szanse” w zakresie wykrywania naruszeń prawa i zapobiegania tym naruszeniom oraz osłabia skuteczność egzekwowania tego prawa. Podjął więc inicjatywę ustawodawczą, której wynikiem jest powstanie Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie ochrony osób zgłaszających przypadki naruszenia prawa Unii.

Celem ogólnym Dyrektywy jest rozwiązanie problemu niskiego poziomu zgłaszania naruszeń prawa Unii prowadzących do poważnych szkód dla interesu publicznego w dziedzinach, w których silna ochrona sygnalistów może znacząco przyczynić się do ujawniania takich szkód, zapobiegania im oraz ich powstrzymywania.

Zobacz: RODO 

Natomiast celami szczegółowymi jest:

1. wzmacnianie ochrony sygnalistów i zapobieganie działaniom odwetowym wobec sygnalistów,
2. zapewnianie jasności i pewności prawa,
3. wspieranie działań mających na celu podnoszenie świadomości oraz zwalczania czynników społeczno-kulturowych, które prowadzą do niskiego poziomu zgłaszania,
4. zharmoninowanie ochrony sygnalistów na terenie UE w celu zaradzenia problemowi dysproporcji poziomu ochrony i zapewnienie spójnego, wysokiego poziomu ochrony w całej UE.

Dyrektywa ma pomóc głównie w egzekucji przepisów dotyczących:

1. zamówień publicznych,
2. usług finansowych i zapobiegania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu,
3. bezpieczeństwa produktów,
4. bezpieczeństwa transportu,
5. ochrony środowiska,
6. bezpieczeństwa jądrowego,
7. bezpieczeństwa żywności i pasz, zdrowia i dobrostanu zwierząt,
8. zdrowia publicznego,
9. ochrony konsumentów,
10. ochrony prywatności i danych osobowych oraz bezpieczeństwa sieci i systemów informacyjnych,
11. unijnych reguł konkurencji,
12. naruszeń szkodzących interesom finansowym UE oraz unikania opodatkowania osób prawnych.

Dyrektywa ma przynieś korzyści gospodarcze, społeczne oraz korzyści dla środowiska. Powinna przyczynić się również do ujawniania przypadków nadużyć finansowych i korupcji w kontekście budżetu UE oraz do zapobiegania takim przypadkom 

Ustawodawca Unijny oczekuje również, że Dyrektywa będzie również pozytywny wpływ na obywateli i przedsiębiorstwa. Wprowadzenie silnej ochrony sygnalistów spowoduje poprawę warunków pracy w przypadku 40 % pracowników wchodzących w skład siły roboczej UE, którzy w przeciwnym razie byliby pozbawieni ochrony (około 60 mln pracowników). Przyczyni się to do poprawy integralności i przejrzystości sektora prywatnego i publicznego oraz do zapewnienia uczciwej konkurencji na jednolitym rynku. Chociaż korzyści nie można określić ilościowo, istnieją dowody potwierdzające, że działalność sygnalistów zapobiega niedbalstwu i zaniedbaniu obowiązków, które mają poważny wpływ m.in. na ochronę środowiska, bezpieczeństwo produktów, żywności i transportu, ochronę konsumentów i zdrowie publiczne.

Ponadto Dyrektywa wspomoże propagowanie praw podstawowych, w szczególności wolności wypowiedzi i sprawiedliwych warunków pracy, do zwiększenia wymogów w zakresie zgłaszania oraz do zapobiegania naruszeniom praw podstawowych we wdrażaniu prawa Unii.