Problemy w pomocy dla niepełnosprawnych. Co ujawniła kontrola NIK?

• Kontrola NIK w programach finansowanych z Funduszu Solidarnościowego
• Problemy z terminowością umów
• Wnioski i zalecenia NIK

Kontrola NIK w programach finansowanych z Funduszu Solidarnościowego

NIK przeprowadziła kontrolę dotyczącą udzielanego przez organizacje pozarządowe wsparcia osób z niepełnosprawnością i ich opiekunów. NIK zwróciła uwagę, że wsparcie to finansowane było ze środków Funduszu Solidarnościowego, którego dysponentem był minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, a zasady udzielania wsparcia określone zostały przez ministra w przyjętych przez niego programach „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnościami”, „Asystent osobisty osoby niepełnosprawnej” w edycjach w 2022 r. i 2023 r. oraz „Opieka wytchnieniowa dla członków rodzin lub opiekunów osób z niepełnosprawnościami” i „Opieka wytchnieniowa” w edycjach w 2022 r. i 2023 r..

NIK przypomniała, że programy z zakresu asystencji osobistej miały na celu zapewnienie wsparcie osób z niepełnosprawnością w wykonywaniu codziennych czynności oraz funkcjonowaniu w życiu społecznym. Natomiast programy dotyczące opieki wytchnieniowej miały za zadanie odciążenie członków rodzin lub opiekunów osób niepełnosprawnych poprzez pomoc w codziennych obowiązkach. Organizacje pozarządowe uzyskiwały finansowanie na realizację tych świadczeń na podstawie umów zawieranych bezpośrednio z ministrem bądź z jednostkami samorządu terytorialnego.

Problemy z terminowością umów

Jak wynika z kontorli NIK, umowy pomiędzy ministrem lub jednostkami samorządu terytorialnego a organizacjami pozarządowymi wykonującymi usługi asystencji osobistej i opieki wytchnieniowej zawierane były w terminach niezapewniających ciągłości świadczenia tych usług.

NIK oceniła, że umowy te podpisywane były po upływie nawet kilku miesięcy od zakończenia poprzedniej umowy w sprawie wysokości i trybu przekazywania środków Funduszu Solidarnościowego. Skutkiem tego były trudności w utrzymaniu przez organizacje pozarządowe zatrudnienia personelu świadczącego usługi, trudności w zapewnieniu ich stałego finansowania, a w konsekwencji brak możliwości zapewnienia w pierwszych miesiącach danego roku optymalnej opieki osobom niepełnosprawnym oraz ich opiekunom.

Z zapisów programów, a także ofert wynikało, że usługi asystencji osobistej oraz wsparcia wytchnieniowego miały być realizowane od 1 stycznia danego roku. W rzeczywistości jednak działalność organizacji pozarządowych do czasu otrzymania finansowania ograniczała się zasadniczo wyłącznie do działań przygotowawczych, w tym kwalifikacji uczestników programu oraz naboru asystentów i osób wykonujących usługi opieki wytchnieniowej.

Ponadto, jak wynika z kontroli NIK, pomimo wynikającej z projektów umów możliwości refundacji środków poniesionych na realizację programów od 1 stycznia danego roku, organizacje pozarządowe pozostawały w niepewności co do uzyskania środków. Jedną z przyczyn były zapisy programów stanowiących, że zatwierdzenie przez ministra listy ofert wraz z kwotą przyznanych środków funduszu nie jest równoznaczne z powstaniem roszczenia o zawarcie umowy. Dla zapewnienia ciągłości działań jedna ze skontrolowanych organizacji pozarządowych korzystała z pożyczek.

„W konsekwencji w pierwszych miesiącach poszczególnych lat kalendarzowych osoby wymagające wsparcia nie były nim objęte bądź zakres tego wsparcia był istotnie ograniczony" - wyjaśniła NIK.

Ponadto w trakcie kontroli stwierdzono nieprawidłowe rozliczenia, w tym podwójne finansowanie usług oraz brak dokumentacji potwierdzającej poniesione wydatki.

Wnioski i zalecenia NIK

W oparciu o ustalenia kontroli, NIK sformułowała łącznie 37 wniosków i uwag pokontrolnych. Najważniejsze wnioski, skierowane do organizacji pozarządowych, dotyczyły konieczności zapewnienia przez organizacje pozarządowe bieżącej i prawidłowej weryfikacji kart rozliczeniowych usług przedkładanych przez asystentów oraz podjęcia działań wyjaśniających w przypadku zidentyfikowania nieprawidłowości, dokonania korekty sprawozdań o wydatki nieznajdujące pokrycia w dokumentacji źródłowej, wykorzystanych niezgodnie z zasadami programów objętych badaniem oraz odpowiedniej korekty kosztów pośrednich i dokonania zwrotu środków nienależnie pobranych i wykorzystanych niezgodnie z przeznaczeniem, wraz z odsetkami.

NIK zwróciła też uwagę, że projekt ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami został skierowany 21 listopada 2025 r. do Sejmowej Komisji Polityki Społecznej i Rodziny. W projekcie znalazły się m.in. zapisy dotyczące przyznawania wsparcia asystenckiego na okresy dłuższe niż jeden rok, co pozwoli na zapewnienie ciągłości udzielanych świadczeń.