Kategorie
Zaloguj się

Zarejestruj się

Proszę podać poprawny adres e-mail Hasło musi zawierać min. 3 znaki i max. 12 znaków
* - pole obowiązkowe
Przypomnij hasło
Witaj
Usuń konto
Aktualizacja danych
  Informacja
Twoje dane będą wykorzystywane do certyfikatów.

Partnerstwo publiczno-prywatne w samorządzie terytorialnym

Partnerstwo publiczno-prywatne (dalej: PPP) stanowi szczególną formę współpracy sektora publicznego i prywatnego. Wynika to zarówno z przedmiotu tej współpracy, jej długofalowego charakteru, statusu prawnego uczestników partnerstwa, jak i wielu czynników natury prawnej, finansowej, społecznej i politycznej, od których zależy efektywne wdrażanie tego typu projektów.

Odpowiednio skonstruowana współpraca pozwala powierzyć firmom prywatnym część obowiązków spoczywających na administracji publicznej. W zamian za zaangażowanie w finansowanie, realizację procesu inwestycyjnego oraz dostarczanie usług publicznych na rzecz ich odbiorców przedsiębiorcy mogą liczyć na względnie stabilne dochody pochodzące bezpośrednio od użytkowników tych usług albo też z budżetu podmiotu publicznego.

Co istotne, administracja nie pozbywa się odpowiedzialności za realizację zadań publicznych objętych projektami tego typu. Z tego względu PPP należy traktować jako jedną z możliwych form realizacji zadań publicznych, a nie jak prywatyzację czy zastępowanie przez przedsiębiorców sektora publicznego w wykonywaniu jego służebnej roli wobec obywateli.

Zaspokajanie potrzeb społecznych z wykorzystaniem zasobów sektora prywatnego wymaga odpowiedniego poziomu wiedzy przedstawicieli strony publicznej, otwartości na podejmowanie podobnych inicjatyw oraz dysponowania stosownymi instrumentami prawnymi, zabezpieczającymi interes publiczny w projektach PPP.

W tym właśnie przejawia się potencjalna korzyść z PPP, zaś z drugiej strony – trudność realizacji projektów partnerskich. Brak tradycji współpracy obu sektorów w modelu PPP i skromne, jak na razie, doświadczenia w realizacji wspólnych projektów powodują naturalną nieufność do podejmowania tego typu współpracy.

Tymczasem analiza praktyki zagranicznej oraz wybranych przykładów krajowych dowodzą, że PPP powinno stanowić w przyszłości powszechną, alternatywną formę realizacji zadań publicznych.

Rozwiązania wykorzystujące zasady PPP w przedsięwzięciach służących dobru publicznemu, w tym głównie w zakresie projektów infrastrukturalnych, wdrażane są zarówno na szczeblach centralnych, jak i regionalnych i lokalnych. Kapitał, wiedza, organizacja czy podejście biznesowe do świadczenia usług tradycyjnie przynależnych sektorowi publicznemu przekładają się zarówno na samą wykonalność przedsięwzięć, jak i na efektywność zarządzania wytworzonym majątkiem. Z tego powodu sektor publiczny coraz chętniej sięga po metodę PPP, upatrując w niej możliwości rozwoju infrastruktury przy ograniczonym obciążaniu budżetu i pozostawieniu własności majątku po stronie publicznej.

Na podstawie dostępnych danych można stwierdzić, że w ostatnich latach zarówno liczbę, jak i wartość projektów PPP cechuje dynamiczny wzrost, przy czym zdecydowanym liderem w ich wdrażaniu pozostają państwa członkowskie Unii Europejskiej (dalej: UE). Dynamikę wzrostu europejskiego rynku PPP szacuje się dziś na niemal 20 mld euro rocznie, zaś obszary, w których PPP zajmuje dominującą pozycję, to infrastruktura drogowa i transportowa, ochrona zdrowia, edukacja, sport i rekreacja, a także gospodarka wodno-ściekowa, gospodarka odpadami czy nawet obronność. Jak zostanie wskazane w tej publikacji, PPP może znaleźć zastosowanie w realizacji większości zadań publicznych, w tym przede wszystkim na poziomie samorządu terytorialnego.

Najczęściej wskazywane korzyści identyfikowane w modelu PPP w stosunku do tradycyjnych sposobów realizacji projektów są następujące:

-    zapewnienie (dodatkowego) kapitału na budowę/rozbudowę/modernizację infrastruktury, bez którego nie byłoby możliwe zrealizowanie projektu w pożądanym terminie, technologii lub określonej jakości, a tym samym – udostępnienie jej użytkownikom,

-    niższe koszty całkowite związane z budową i eksploatacją infrastruktury w perspektywie wieloletniej, uzyskiwane pomimo zysku generowanego przez partnera prywatnego i większego kosztu kapitału,

-    krótszy czas budowy infrastruktury – z uwagi na to, że opóźnienia związane z uruchomieniem świadczenia usług wpływają niekorzystnie na sytuację inwestora prywatnego, który zapewnia finansowanie robót budowlanych, zaś dochody uzyskuje dopiero od momentu rozpoczęcia eksploatacji obiektu,

-    wdrażanie innowacji, lepsza jakość świadczonych usług, bardziej efektywne zarządzanie – co stanowi przewagę podmiotów prywatnych nad sektorem publicznym,

-    ograniczenie ryzyk projektowych z uwagi na ich podział pomiędzy strony umowy o PPP, na podstawie doświadczenia i kompetencji,

-    możliwość rozwijania i poprawy jakości infrastruktury przy ograniczonym finansowaniu ze strony podmiotu publicznego,

-    realnie niższe ryzyko korupcji, z uwagi na przeprowadzanie postępowania „jednym zamówieniem”, niż w przypadku realizacji projektu w tradycyjny sposób, za pomocą wielu odrębnych postępowań,

-    lepsze określanie potrzeb i optymalne wykorzystywanie zasobów.

Do wad związanych z realizacją projektów w modelu PPP zalicza się często bardziej kosztowny i złożony proces przygotowania i wdrażania projektu, wyższy koszt kapitału dla sektora prywatnego, który musi być zrekompensowany poprzez jego większą wydajność, ograniczenie elastyczności finansowej sektora publicznego wskutek długoletnich zobowiązań finansowych wynikających z umowy o PPP, ograniczone możliwości zmiany umowy o PPP w czasie jej trwania, a także ryzyko (mit) korupcji, które towarzyszy wszystkim większym transakcjom zawieranym pomiędzy stroną publiczną a prywatną.

Z korzyściami możliwymi do osiągnięcia i zagrożeniami ujawniającymi się w projektach PPP wiąże się kilkadziesiąt rodzajów ryzyk projektowych, od których prawidłowej identyfikacji i odpowiedniego rozłożenia zależy w dużej mierze powodzenie każdego przedsięwzięcia.

Uzyskanie wspólnego mianownika dla pozornie rozbieżnych interesów strony publicznej i prywatnej stanowi klucz do sukcesu projektów PPP. Co oczywiste, wymaga to również stworzenia przyjaznego i przejrzystego otoczenia legislacyjnego, w ramach którego partnerstwa publiczno-prywatne mogą funkcjonować z korzyścią dla wszystkich uczestników PPP. Na świecie i w Europie PPP wdrażane jest w różnorodny sposób. Część krajów przyjmuje w tym celu odrębne regulacje, inne budują współpracę z wykorzystaniem obowiązujących przepisów.

W zależności od stopnia zaawansowania regulacji dotyczących współpracy sektora publicznego i prywatnego w porządku prawnym konkretnego państwa, możemy mówić o dwóch rodzajach PPP. W sensie ścisłym, oznacza ono odrębne przepisy, na podstawie których wdrażane są przedsięwzięcia PPP. W znaczeniu szerokim oznacza wszelką współpracę obu sektorów na podstawie regulacji ogólnych (np. umów dzierżawy, zarządzania, koncesji itp.). Należy przy tym zaznaczyć, że powodzenie projektu PPP nie jest uzależnione od charakteru normatywnego podstaw jego realizacji (przepisy ogólne lub odrębne).


W Polsce PPP ma stosunkowo krótką tradycję. Polski ustawodawca, idąc śladem kilku innych państw członkowskich UE, postanowił stworzyć odrębną regulację dotyczącą zawiązywania i realizacji partnerstw sektora publicznego i prywatnego. Zanim to nastąpiło, podejmowano z sukcesem próby wdrażania PPP w przedsięwzięciach infrastrukturalnych, przede wszystkim w formie spółek celowych o kapitale mieszanym. Wspólne projekty dotyczyły dziedzin mogących generować dochody, takich jak m.in. transport publiczny, turystyka, budownictwo komunalne czy ochrona zdrowia. Znany przypadek stanowi też realizacja projektu autostrady A2, oparty na zasadach koncesji na roboty budowlane czy budowa nowego terminalu na Lotnisku Chopina w Warszawie. Przepisy prawa materialnego w tym zakresie, oprócz ustaw ustrojowych, ograniczały się do ustaw z:

-    27 października 1994 r. o autostradach płatnych i Krajowym Funduszu Drogowym (dalej: ustawa o autostradach płatnych),

-    20 grudnia 1996 r. o gospodarce komunalnej (dalej: ustawa o gospodarce komunalnej),

-    21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (dalej: u.g.n.),

-    15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (dalej: k.s.h.),

-    23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (dalej: k.c.).

W związku z koniecznością dostosowania polskiego porządku prawnego do standardów europejskich w zakresie zamówień publicznych w 2004 roku do przepisów o przetargach wprowadzono także instytucję koncesji na roboty budowlane. Poza tym zasady PPP nie były szerzej stosowane ani promowane przez władze szczebla centralnego czy samorządowego.

Dyskusja o nadaniu ram instytucjonalnych współpracy z inwestorami prywatnymi zaowocowała dopiero uchwaleniem ustawy z 28 lipca 2005 r. o partnerstwie publiczno-prywatnym (dalej: ustawa z 2005 roku); co znamienne, przepisy wykonawcze do niej wydano dopiero 10 miesięcy po jej wejściu w życie.

Ustawa z 2005 roku, pomimo pokładanych w niej nadziei, nie przyniosła pożądanego efektu, co więcej – na podstawie jej przepisów nie został zrealizowany ani jeden projekt PPP. Przyczyn niepowodzenia pierwszej ustawy o PPP upatruje się zarówno w zbyt restrykcyjnej regulacji, jak i nadmiernym obciążeniu podmiotów publicznych koniecznością sporządzania czaso- i kosztochłonnych analiz przedrealizacyjnych, a także w mankamentach proceduralnych, co w efekcie zniechęciło potencjalnych inwestorów do podejmowania prób inicjowania projektów PPP. Ówczesny klimat polityczny również nie sprzyjał kooperacji biznesu z sektorem publicznym, blokując realizację ustawowego obowiązku promowania rozwiązań PPP na szczeblu rządowym i wprowadzania standardów realizacji tego typu projektów. W związku z tym ustawodawca, odrzucając koncepcję nowelizacji ustawy z 2005 roku, zdecydował się na uchwalenie nowego prawa o PPP, pracując jednocześnie nad odrębnymi przepisami dotyczącymi koncesji.

W efekcie, w lutym 2009 r. weszły w życie dwa nowe akty prawne:

1)    ustawa z 19 grudnia 2008 r. o partnerstwie publiczno-prywatnym (dalej: ustawa o PPP) oraz

2)    ustawa z 9 stycznia 2009 r. o koncesji na roboty budowlane lub usługi (dalej: ustawa o koncesjach).

Po ponad dwóch latach funkcjonowania tych przepisów można uznać, że decyzja ta była krokiem we właściwą stronę. Świadczy o tym stopień zaawansowania prac nad projektami PPP na podstawie tych uregulowań. Według dostępnej wiedzy na 15 sierpnia 2011 r. ogłoszono już ponad 120 postępowań o PPP lub koncesję, trwają prace nad realizacją kilkudziesięciu dużych projektów PPP, zaś mniejszych przedsięwzięć przygotowuje się z pewnością kilkaset. Zawartych jest również ponad 20 umów o PPP lub koncesję. Co istotne, dotyczą one różnych obszarów działalności samorządu, zaś ich struktura prawno-finansowa oraz wartość nakładów inwestycyjnych znacząco się od siebie różnią. Oznacza to, że przepisy o PPP znajdują już zastosowanie w praktyce, a liczba postępowań prowadzonych na podstawie przepisów o PPP i koncesjach systematycznie wzrasta.

Pomimo licznych problemów, jakie napotyka realizacja projektów PPP, formuła ta – wobec narastającego zadłużenia samorządów i wyczerpywania się alokacji środków europejskich na lata 2007–2013 – zyskuje na popularności. Świadczy o tym również coraz większa liczba konferencji, szkoleń i opracowań poświęconych PPP.

Celem publikacji jest przybliżenie przedstawicielom jednostek samorządu terytorialnego (dalej: JST) oraz innym zainteresowanym Czytelnikom zasad współpracy publiczno-prywatnej w formule PPP. Kolejno omówione zostaną podstawy prawne realizacji projektów PPP, kwestie związane z przygotowaniem wspólnego przedsięwzięcia, tryby i procedury wyboru inwestora prywatnego, reguły zawierania umów partnerskich, dodatkowe zagadnienia dotyczące PPP (m.in. łączenie projektów PPP z funduszami unijnymi oraz problematyka długu publicznego), a także analiza rynku projektów publiczno-prywatnych w Polsce. Załączone do poradnika teksty ustaw o PPP i o koncesjach ułatwią zrozumienie prezentowanych treści. Poradnik skierowany jest przede wszystkim do średnich i mniejszych JST, które planują realizację przedsięwzięć PPP w skali lokalnej.

Należy wyrazić nadzieję, że opracowanie przyczyni się do przybliżenia Czytelnikom mechanizmu partnerstwa publiczno-prywatnego i posłuży jako impuls do rozpoczęcia realizacji zadań publicznych we współpracy z prywatnymi inwestorami w sposób zorganizowany i efektywny.

Rafał Cieślak

Przygotuj się do stosowania nowych przepisów!
Przygotuj się do stosowania nowych przepisów!

Poradnik prezentuje praktyczne wskazówki, w jaki sposób dostosować się do zmian w podatkach i wynagrodzeniach wprowadzanych nowelizacją Polskiego Ładu.

Tyko teraz książka + ebook w PREZENCIE
Źródło: Poradnik Samorządowca
Czy ten artykuł był przydatny?
tak
nie
Dziękujemy za powiadomienie
Jeśli nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania w tym artykule, powiedz jak możemy to poprawić.
UWAGA: Ten formularz nie służy wysyłaniu zgłoszeń . Wykorzystamy go aby poprawić artykuł.
Jeśli masz dodatkowe pytania prosimy o kontakt

Komentarze(0)

Pokaż:

Uwaga, Twój komentarz może pojawić się z opóźnieniem do 10 minut. Zanim dodasz komentarz -zapoznaj się z zasadami komentowania artykułów.
    QR Code
    Sektor publiczny
    Zapisz się na newsletter
    Zobacz przykładowy newsletter
    Zapisz się
    Wpisz poprawny e-mail
    Czarnek: nikt nie może nauczycielowi nakazać albo zakazać korzystania z podręcznik HIT
    Czarnek: W przepisach prawa nie ma wymogu stosowania takiej albo innej książki, takiego albo innego podręcznika. To nauczyciel decyduje o tym, w jaki sposób realizuje podstawę programową, przy pomocy jakich narzędzi dydaktycznych, pomocy dydaktycznych.
    Lokalizacja miejsc sprzedaży napojów alkoholowych
    Określanie zasad sytuowania miejsc sprzedaży i podawania napojów alkoholowych należy do tych regulacji, które ze względu na swoją lakoniczność przenoszą ciężar wyznaczenia granic prawidłowego ich stosowania na orzecznictwo i doktrynę. Warto zwrócić więc uwagę na kilka kwestii, które mogą rzutować na ważność oraz efektywność zasad regulowanych w uchwałach rad gmin.
    Ochrona środowiska w planie miejscowym
    Podstawowym celem wprowadzania i modyfikacji regulacji planistycznych jest zapewnienie poszanowania ładu przestrzennego. Organy gminy w planach miejscowych muszą jednak również uwzględniać zagadnienia związane z ochroną środowiska. Wynika to wprost z regulacji odnoszących się do planowania i zagospodarowania przestrzennego.
    Istotne naruszenie prawa przez organ
    Opierając się na konstrukcji wad powodujących nieważność uchwały organu gminy można wskazać takie rodzaje naruszeń przepisów, jakie da się zaliczyć do istotnych, a więc skutkujących nieważnością wydanego aktu. Do naruszeń tych będzie należało np. naruszenie przepisów określających kompetencję do podejmowania aktu normatywnego, przepisów prawa ustrojowego, przepisów prawa materialnego przez wadliwą ich wykładnię, a także przepisów podjęcia aktu normatywnego, jeżeli na skutek tego naruszenia podjęto akt o innej treści niż gdyby naruszenie nie nastąpiło.
    Skarga na brak dostępności
    Od niemal roku w polskim prawie funkcjonuje instytucja skargi na brak dostępności. Można by się spodziewać, że skargi tego typu, przynajmniej w pierwszych miesiącach, będą wpływać lawinowo. Tymczasem Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych odnotował wpływ zaledwie 25 skarg na brak dostępności, z czego zdecydowana większość posiadała wady formalne. Problem tkwi w nie do końca zrozumiałej procedurze. Złożenie skargi powinno być poprzedzone wnioskiem o zapewnienie dostępności.
    Wygaszenie mandatu radnego z powodu wykorzystania mienia gminy
    Wykorzystywanie mienia komunalnego stanowi przesłankę do wygaśnięcia mandatu radnego. Jednak nie każde korzystanie z tego mienia będzie wyczerpywało zakaz ustawowy. Tu istotną rolę odgrywa ustalenie, czy ma to charakter wykraczający poza warunki powszechnej dostępności mienia należącego do gminy.
    Nadawanie nazw przestrzeni publicznej
    Legislacja dotycząca zmian nazw obiektów przestrzeni publicznej oraz usuwania pomników stanowiła w ostatnich miesiącach źródło ożywionej dyskusji. Swój sprzeciw wyrażali zarówno samorządowcy, wskazując na naruszenie konstytucyjnej zasady suwerenności, jak i przedstawiciele doktryny, podkreślając nieprawidłowości względem techniki prawodawczej.
    Jak złożyć wniosek o dodatek węglowy przez ePUAP? [Instrukcja]
    Wniosek elektroniczny o dodatek węglowy można wysłać w ePUAP jako załącznik w formacie WORD albo PDF w trybie "Pismo ogólne do podmiotu publicznego". Nie ma bowiem osobnego formularza wniosku o dodatek węglowy dla systemu ePUAP, który można byłoby wypełnić po zalogowaniu się do niego.
    Interaktywny wzór wniosku o dodatek węglowy [PDF]
    Inforlex.pl przygotował interaktywny wzór wniosku o dodatek węglowy. Można go wypełnić na komputerze, wydrukować i podpisać.
    Program „Aktywny samorząd” [wnioski do 31 sierpnia i 10 października 2022 r.]
    Do 31 sierpnia 2022 r. trwa nabór wniosków do programu „Aktywny samorząd”. Jest to dofinansowanie dla osób z niepełnosprawnościami. Cytowana w komunikacie resortu minister rodziny i polityki społecznej Marlena Maląg poinformowała, że od początku trwania programu dofinansowanie otrzymało ponad 230 tys. osób.
    Podstawa programowa z matematyki dla klas I–III [EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA]
    Podstawę programową dla klas I-III szkół podstawowych określa ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie m.in. podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej.
    Centralny rejestr wyborców dopiero w 2025 r.?
    O stworzenie Centralnego Rejestru Wyborców (CRW) od lat apeluje Państwowa Komisja Wyborcza. Choć jego budowa miała się zakończyć w grudniu 2022 r., obecnie deklarowany przez rząd termin to rok 2025.
    Czy jeden licznik na prąd wyklucza wypłatę dodatku węglowego dla dwóch rodzin?
    W domu z jednym piecem na węgiel mieszkają dwie rodziny. W domu jest tylko jeden licznik na prąd i wodę. Czy jeden licznik jest przeszkodą do otrzymania przed każdą z rodzin dodatku węglowego?
    Dyrektor szkoły karze ucznia pracami porządkowymi [ustawa o resocjalizacji z 9 czerwca 2022 r.]
    Od 1 września 2022 r. dyrektor szkoły nie będzie musiał zawiadamiać policji lub sądu rodzinnego o każdym przypadku popełnienia czynu karalnego przez ucznia. Zamiast tego, w przypadku drobnych wykroczeń, będzie mógł za zgodą rodziców sam zdecydować o rodzaju konsekwencji, jakie poniesie winowajca.
    MEiN: Nie będzie zmian w przepisach o dodatkach za trudne i uciążliwe warunki pracy dla pedagogów specjalnych
    Grupa posłów skierowała do resortu edukacji interpelację poselską w sprawie dodatków do wynagrodzenia nauczycieli pracujących w trudnych i uciążliwych warunkach. Parlamentarzyści zwrócili uwagę, że zmienione w maju 2022 roku Prawo oświatowe obliguje dyrektorów przedszkoli oraz szkół niebędących placówkami specjalnymi do obligatoryjnego zatrudnienia z dniem 1 września 2022 roku pedagogów specjalnych.
    Od 2023 r. zakaz wzywania petentów do urzędów? Sprawa ma być załatwiona emailem albo przez telefon
    Resort rozwoju i technologii przygotował projekt zmian w przepisach, dzięki którym obywatele nie będą musieli tak często jak obecnie stawiać się osobiście w urzędach - poinformował minister rozwoju i technologii Waldemar Buda. Dodał, że zmiany mają wejść od 2023 roku.
    Podwyżka cen węgla w sklepie internetowym PGG
    Polska Grupa Górnicza ujednoliciła od 16 sierpnia ceny sprzedaży poszczególnych sortymentów węgla opałowego we wszystkich kopalniach. Po zmianie średnia cena węgla opałowego wyniesie ok. 1,2 tys. zł za tonę wobec ok. 1 tys. zł/t dotychczas - podała spółka w komunikacie prasowym.
    Czy dodatek węglowy mogą otrzymać Ukraińcy?
    Czy dodatek węglowy może otrzymać uchodźca z Ukrainy, który wynajmuje mieszkanie ogrzewane węglem?
    Akademia budżetowa 2022
    Akademia budżetowa to cykl 4 szkoleń dedykowanych osobom zajmującym się rachunkowością oraz finansami w jednostkach sektora finansów publicznych m.in. w szkołach, przedszkolach, centrum usług wspólnych, ośrodkach pomocy społecznej, gminach, powiatach zatrudnionych na stanowiskach księgowych, inspektorów, referentów, sekretarzy oraz innych specjalistów. W ramach Akademii przybliżone zostaną najważniejsze zagadnienia z zakresu rachunkowości oraz sprawozdawczości obowiązujące i planowane od 2023 r.
    Kopalnia Budryk: dodatkowy węgiel „Orzech” dla odbiorców indywidualnych
    Jastrzębska Spółka Węglowa, która jest największym producentem węgla koksowego w UE, zwiększy produkcję węgla do celów energetycznych sortymentu orzech i rozpoczęła już jego sprzedaż w kopalni Budryk odbiorcom indywidualnym.
    Czy wójt może wydawać wytyczne dyrektorowi szkoły
    Sprawowanie nadzoru nad działalnością jednostek oświatowych nie jest uprawnieniem na tyle szerokim, aby dawało wójtowi prawo ingerowania w kompetencje dyrektorów szkół i przedszkoli.
    W jednym domu mieszkają dwie rodziny. Kto ma prawo do dodatku węglowego?
    Pytanie: Mieszkam z mężem i dzieckiem na parterze domu. Piętro jest zamieszkałe przez teścia i teściową. Obie rodziny żyją osobno w zakresie rachunków, zakupów. W domu jest piec na węgiel zgłoszony do CEEB. Dom należy do teściów. Kto ma prawo do dodatku węglowego?
    Prezydent podpisał nowelizację Karty Nauczyciela. Co się zmienia od 1 września 2022 r.?
    Nowelizacja Karty Nauczyciela wprowadza: 1) dwa stopnie awansu zawodowego: nauczyciela minowanego oraz nauczyciela dyplomowanego oraz 2) zmiany w wysokości tzw. średniego wynagrodzenia nauczycieli.
    Jak zmiany klimatu wpływają na nasze zdrowie? Tegoroczne fale upałów to zaledwie początek
    20 sierpnia 1897 roku brytyjski lekarz, Sir Ronalda Rossa odkrył, że za przenoszenie malarii odpowiedzialne są samice komarów. Niestety, zmiany klimatu, jakie obecnie obserwujemy, sprzyjają rozwojowi chorób przenoszonych właśnie przez wektory (m.in. komary i kleszcze), a ich zasięg występowania rozszerza się coraz bardziej na kraje Europy Północnej, powodując pojawianie się jednostek chorobowych, które dotychczas były kojarzone z obszarami tropikalnymi.
    Wniosek o dodatek węglowy trzeba złożyć do 30 listopada 2022 r.
    Aby otrzymać dodatek węglowy w wysokości 3000 zł, trzeba złożyć wniosek do gminy do 30 listopada. Gmina ma 30 dni na jego wypłatę.