Polacy kończą studia i przestają się uczyć. Raport - publiczne programy szkoleniowe Polska vs UE

• Czym w UE są programy szkoleniowe „typu KFS”
• Polska na tle UE pod kątem tematyki szkoleń
• Polska na tle UE pod kątem wydawanych środków
• Dlaczego Polska ma taki profil na tle UE
• Rekomendacje dla polityk publicznych i pracodawców
• Podsumowanie

W warstwie tematycznej Polska, częściej niż liderzy UE, opiera się na szkoleniach praktycznych i adaptacyjnych, czyli takich, które mają szybki efekt wdrożeniowy w firmie lub instytucji. W państwach o najwyższej partycypacji (np. kraje nordyckie, część Beneluksu) uczenie się dorosłych jest bardziej „systemowe”, częstsze i obejmuje szerszy miks tematów.

W warstwie finansowej obraz jest dwupoziomowy. Z jednej strony Polska jest jednym z największych beneficjentów Europejskiego Funduszu Społecznego Plus, z alokacją rzędu 12,9 mld EUR, co zwiększa potencjał finansowania kompetencji. Z drugiej strony, w porównaniach wydatków krajowych na aktywne polityki rynku pracy (w tym szkolenia) liderami są zwykle państwa nordyckie i część Zachodu, a kraje Europy Środkowo-Wschodniej, w tym Polska, wypadają niżej w ujęciach „na osobę” i w PPS.

Czym w UE są programy szkoleniowe „typu KFS”

W UE publiczne finansowanie szkoleń dla dorosłych i pracowników występuje w kilku dominujących modelach, które często współistnieją.

Pierwszy model to fundusze szkoleniowe, często sektorowe. Działają jako dedykowany strumień finansowania rozwoju kompetencji, nierzadko zasilany składką lub rozwiązaniami parafiskalnymi. Cedefop opisuje je jako odrębną kategorię instrumentów finansowania uczenia się dorosłych.

Drugi model to indywidualne konta szkoleniowe oraz bony szkoleniowe. Charakterystyczne jest „podążanie środków za osobą”, a nie wyłącznie za pracodawcą.

Trzeci model to granty i dopłaty dla pracodawców, czyli instrument najbardziej zbliżony do logiki KFS. Państwo współfinansuje podnoszenie kompetencji w firmach, zwykle preferując szkolenia w określonych obszarach priorytetowych.

Czwarty model to finansowanie w ramach polityki spójności, zwłaszcza ESF+. Jest to główny unijny wehikuł inwestowania w kompetencje, zatrudnienie i włączenie społeczne.

W praktyce KFS jest instrumentem krajowym, ale w UE funkcjonuje cała rodzina podobnych narzędzi. Kluczowe są różnice w architekturze wsparcia, w tym kto jest beneficjentem bezpośrednim, jak premiuje się tematy szkoleniowe oraz jak mierzy się efekty.

Polska na tle UE pod kątem tematyki szkoleń

Porównanie tematyki szkoleń w UE trzeba zacząć od poziomu uczestnictwa. Jeżeli partycypacja dorosłych w szkoleniach jest niska, mechanizmy publiczne częściej przyjmują formę „interwencji naprawczej” i szkolenia praktycznego, a nie masowego, stałego systemu rozwijania kompetencji.

Eurostat w statystykach edukacji dorosłych wskazuje, że w AES 2022 Polska była wyraźnie poniżej średniej UE w uczestnictwie dorosłych w edukacji i szkoleniach w ostatnich 12 miesiącach.

W krajach o bardzo wysokiej partycypacji uczenie się dorosłych ma charakter bardziej systemowy, częstszy i szerzej wspierany. Skutkiem jest większy udział kompetencji przekrojowych i długofalowych ścieżek rozwoju, a nie wyłącznie krótkich szkoleń stanowiskowych.

W Polsce, na tle liderów, profil tematyczny często przesuwa się w stronę kompetencji o szybkim zwrocie operacyjnym. Dotyczy to m.in. kompetencji cyfrowych, wdrożeń narzędzi, procesów, bezpieczeństwa informacji, działań zgodności, a także praktycznych umiejętności menedżerskich. Ten pragmatyzm ma zaletę w postaci szybkich efektów, ale jego ryzykiem bywa mniejsza ciągłość uczenia się, jeśli szkolenia nie są spięte w plan rozwoju kompetencji.

Warto także patrzeć na szkolenia w przedsiębiorstwach przez pryzmat danych CVTS. Eurostatowe opracowania CVTS dla 2020 r. pokazują, że różnice między państwami UE są duże, zarówno jeśli chodzi o intensywność, jak i koszty szkoleń w firmach. Dla Polski GUS opublikował charakterystykę kształcenia ustawicznego w przedsiębiorstwach w 2020 r., co pozwala osadzić dyskusję o „tematyce” w realiach firm, a nie tylko w deklaracjach.

Polska na tle UE pod kątem wydawanych środków

Porównanie nakładów na szkolenia w UE bywa mylące, jeżeli nie rozdzieli się finansowania unijnego od krajowego.

Na poziomie unijnym Polska jest jednym z największych beneficjentów ESF+ w ujęciu kwotowym. Oficjalne materiały ESF+ wskazują dla Polski inwestycje rzędu 12,9 mld EUR. To tworzy bardzo mocny potencjał finansowania kompetencji, w tym programów szkoleniowych dla pracowników, osób dorosłych i grup wrażliwych.

Jednocześnie alokacje ESF+ w innych państwach pokazują, że kwoty zależą od wielkości kraju, poziomu rozwoju i architektury programowania. Dla Niderlandów ESF+ to setki milionów euro, a dla dużych państw kwoty idą w miliardy, ale realizacja odbywa się w innych modelach krajowych. Na poziomie krajowym, czyli w wydatkach publicznych na politykę rynku pracy, w tym szkolenia, w wielu analizach liderami są państwa nordyckie i część państw Europy Zachodniej. Kraje Europy Środkowo-Wschodniej, w tym Polska, często wypadają niżej w ujęciu PPS i „na osobę” w grupie docelowej. Źródłem do takich porównań są m.in. dane Eurostatu w obszarze Labour Market Policy, a także opracowania naukowe oparte o te zbiory.

Wniosek praktyczny jest taki, że Polska może mieć bardzo duży strumień środków unijnych na kompetencje, a jednocześnie nie być w europejskiej czołówce, jeśli chodzi o czysto krajową intensywność wydatków na szkolenia i aktywizację, szczególnie w przeliczeniach per capita i PPS.

Dlaczego Polska ma taki profil na tle UE

Na profil Polski wpływają trzy czynniki.

• Po pierwsze, kultura uczenia się dorosłych. Kraje o najwyższej partycypacji mają uczenie się przez całe życie jako normę społeczną i organizacyjną, z silnym wsparciem systemowym.
• Po drugie, architektura instrumentów. Tam, gdzie działają silne fundusze sektorowe, konta szkoleniowe lub mocne ulgi, popyt na szkolenia jest bardziej stały, a mechanizm nie opiera się wyłącznie na okresowych naborach. W bazie Cedefop fundusze szkoleniowe są opisane jako osobna kategoria narzędzi, co pokazuje, że w wielu państwach to nie jest „projekt”, tylko infrastruktura.
• Po trzecie, struktura gospodarki. W MŚP szkolenia są trudniejsze do organizacji, bo brakuje czasu i zasobów. Dane CVTS oraz raporty statystyczne dotyczące przedsiębiorstw pokazują, że wielkość firmy ma znaczenie dla intensywności kształcenia ustawicznego.

Rekomendacje dla polityk publicznych i pracodawców

Jeżeli Polska ma poprawić pozycję na tle UE, potrzebuje działań w dwóch wymiarach.

Pierwszy wymiar to konsekwentne premiowanie kompetencji o najwyższym zwrocie, szczególnie w obszarach cyfrowych, AI, automatyzacji procesów, analityki danych, bezpieczeństwa oraz zarządzania. Dla pracodawców oznacza to budowanie portfela kompetencji i planów rozwoju, a nie kupowanie przypadkowych szkoleń pod presją naboru.

Drugi wymiar to podnoszenie kultury uczenia się. Sama dostępność środków nie wystarczy, jeśli pracownicy i firmy nie mają nawyku systematycznego rozwoju. Kraje o wysokiej partycypacji pokazują, że „uczenie się dorosłych” jest elementem stałego modelu, a nie tylko reakcją na kryzys lub dotację.

Podsumowanie

Polska na tle UE wyróżnia się niską partycypacją dorosłych w uczeniu się, co wpływa na to, że instrumenty publiczne częściej są wykorzystywane jako szybka, pragmatyczna interwencja kompetencyjna. Jednocześnie Polska jest dużym beneficjentem ESF+, co daje znaczący potencjał finansowania kompetencji, pod warunkiem skutecznego projektowania tematów i mierzenia efektów. W porównaniach krajowych wydatków na aktywne polityki rynku pracy Polska często nie znajduje się w europejskiej czołówce, szczególnie w przeliczeniach „na osobę” i w PPS, co wskazuje na przestrzeń do wzmocnienia intensywności oraz stabilności finansowania rozwoju kompetencji.