Gminy nie wiedzą, ilu mają samotnych seniorów. Raport NIK pokazuje skalę problemu

• Samotni seniorzy poza systemem?
• Różne formy wsparcia dla seniorów

Samotni seniorzy poza systemem?

Z kontroli NIK wynika, że mimo postępującego starzenia się społeczeństwa, systemowe rozpoznawanie potrzeb osób starszych w badanych jednostkach było na niskim poziomie. Tylko 9 z 19 skontrolowanych gmin posiadało odrębne programy skierowane do seniorów.

Zdaniem Izby „brak systemowego rozpoznawania potrzeb osób starszych sprawiał, że ośrodki pomocy społecznej (OPS) koncentrowały się głównie na seniorach już objętych pomocą”.

W żadnej z kontrolowanych gmin nie opracowano systemu identyfikacji samotnych osób starszych ani nie prowadzono odrębnej bazy danych dotyczącej ich sytuacji.

Informacje o seniorach pozyskiwano jedynie w ramach standardowych wywiadów środowiskowych, a kierownicy ośrodków wskazywali, że obowiązujące przepisy nie nakładają obowiązku gromadzenia danych dotyczących samotności czy izolacji społecznej.

Kontrola wykazała też, że ośrodki pomocy społecznej wsparciem w miejscu zamieszkania obejmowały średnio nieco ponad 5 proc. seniorów mieszkających w danej gminie, a informacje o potrzebie wsparcia pochodziły głównie od samych zainteresowanych lub pozyskiwane były przez pracowników socjalnych.

„Pomoc z urzędu stosowano jedynie w sytuacjach interwencyjnych, gdy osoba potrzebująca nie była zdolna do podjęcia decyzji. Po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego świadczenia przyznawano zazwyczaj niezwłocznie, jednak część gmin wskazywała na brak możliwości objęcia opieką wszystkich potrzebujących seniorów” – wskazano w raporcie.

Różne formy wsparcia dla seniorów

W badanych gminach seniorzy mogli korzystać z różnych form wsparcia, takich jak usługi opiekuńcze (w tym sąsiedzkie i specjalistyczne), asystencja osobista oraz pobyt w placówkach Senior+.

Z raportu wynika, że pomimo dwukrotnego wzrostu liczby osób korzystających z usług asystencji osobistej (z 201 do 466 osób w ciągu trzech lat), w skali kraju nadal istnieją luki w tym zakresie – w ponad 12 proc. gmin seniorzy w ogóle nie mieli dostępu do usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania.

Izba zwróciła też uwagę na problemy finansowe wynikające z opóźnień w zawieraniu umów z wojewodami na realizację programów takich jak „Opieka 75+” czy „Korpus Wsparcia Seniorów”. W niektórych przypadkach powodowało to przerwy w świadczeniu usług lub zmuszało gminy do czasowego pokrywania kosztów z własnych środków w oczekiwaniu na refundację.

Mimo to, wydatki na opiekę systematycznie rosły. Skontrolowane gminy przeznaczyły łącznie ok. 34,3 mln zł na funkcjonowanie domów dziennego pobytu i klubów samopomocy, z czego blisko 5 mln zł pochodziło z programu wieloletniego Senior+.

Z badania ankietowego przeprowadzonego przez NIK wśród 500 seniorów wynika, że oferowane wsparcie jest przez nich wysoko oceniane. Blisko 70 proc. respondentów uznało, iż otrzymywane usługi w znacznym stopniu pozwoliły im pozostać we własnym domu i uniknąć konieczności korzystania z całodobowej opieki instytucjonalnej. Łącznie ok. 75 proc. pozytywnie oceniło wpływ wsparcia na możliwość samodzielnego życia.

W związku z wynikami kontroli, NIK skierowała wnioski do Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej i do Szefa Kancelarii Prezesa Rady Ministrów o podjęcie działań zmierzających do upowszechniania dobrych praktyk odnoszących się do zakresu i sposobu wykonywania usług opiekuńczych oraz kwalifikacji osób je wykonujących. Izba postuluje też m.in. wprowadzenie zasad gwarantujących trwałość funkcjonowania Dziennych Domów i Klubów Senior+ w ramach programów na lata 2026–2030.

Raport NIK opisał we czwartek Serwis Samorządowy PAP.