Szczególne zasady wykonywania budżetu samorządowego

Przepisy o finansach publicznych zawsze w szczególny sposób traktowały środki finansowe z niektórych źródeł. Dotyczyło to przede wszystkim dochodów z tytułu wydawania zezwoleń na sprzedaż napojów alkoholowych oraz środków zgromadzonych na fundusz ochrony środowiska i gospodarki wodnej danej jednostki samorządu terytorialnego (dalej: JST), ale nie są to jedyne, tego typu wpływy. Ustawa z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (dalej: ustawa o finansach publicznych) także zawiera te zasady w art. 212 ust. 1 pkt 8, który przewiduje, że uchwała budżetowa określa szczególne zasady wykonywania budżetu JST w roku budżetowym, wynikające z odrębnych ustaw.

Na uwagę zasługują także art. 237 ust. 1 ustawy o finansach publicznych, zgodnie z którym w planie dochodów i wydatków budżetu JST określa się także dochody i wydatki finansowane z tych dochodów, związane ze szczególnymi zasadami wykonywania budżetu z odrębnych ustaw.

Oznacza to, że odrębne ustawy określają zasady wydatkowania środków budżetowych z określonych źródeł na ściśle określone w tych ustawach zadania. Wyodrębnienie dochodów oraz wydatków finansowanych z tych dochodów jest więc nieodzownym elementem uchwały budżetowej JST.

Opłaty za sprzedaż alkoholu

Najbardziej znaną szczególną zasadą wykonywania budżetu JST są postanowienia wynikające z ustawy z 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (dalej: ustawa antyalkoholowa). Zadania JST określa jej art. 4 oraz 4¹.

Zgodnie z nimi samorząd wojewódzki realizuje zadania określone w art. 1 i 2 ustawy antyalkoholowej poprzez wojewódzki program profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych, który stanowi część strategii wojewódzkiej w zakresie polityki społecznej (art. 4 ustawy antyalkoholowej). Natomiast prowadzenie działań związanych z profilaktyką i rozwiązywaniem problemów alkoholowych oraz integracją społeczną osób uzależnionych od alkoholu należy do zadań własnych gmin (art. 4¹ ustawy antyalkoholowej).

Dla budżetów JST największe znaczenie ma art. 18² ustawy antyalkoholowej, który przewiduje, że dochody z opłat za zezwolenia na sprzedaż napojów alkoholowych (wydane na podstawie jej art. 18 lub art. 18¹ oraz art. 11¹ ustawy antyalkoholowej) będą wykorzystywane na realizację gminnych programów:

1) profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych oraz

2) przeciwdziałania narkomanii (przewidzianego w art. 10 ust. 2 ustawy z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii).

Środki te nie mogą być przeznaczane na inne cele.

W budżecie JST dochody z opłat za zezwolenia na sprzedaż napojów alkoholowych ujmowane są w:

dziale 756 – Dochody od osób prawnych, od osób fizycznych i od innych jednostek nieposiadających osobowości prawnej oraz wydatki związane z ich poborem

rozdziale 75618 – Wpływy z innych opłat stanowiących dochody jednostek samorządu terytorialnego na podstawie ustaw

§ 048 – Wpływy z opłat za zezwolenia na sprzedaż napojów alkoholowych.

Natomiast wydatki budżetowe ze środków zgromadzonych z opłat na sprzedaż napojów alkoholowych ujęte są w:

dziale 851 – Ochrona zdrowia

rozdziałach 85153 – Zwalczanie narkomanii oraz 85154 – Przeciwdziałanie alkoholizmowi.

Czytaj także: Zbliża się termin przedłożenia projektów budżetów>>

Ochrona środowiska

Drugą grupą dochodów i wydatków, która podlega szczególnym zasadom wykonywania budżetu JST w roku budżetowym, wynikającą z odrębnych ustaw, to dochody i przeznaczenie ich na określone wydatki wynikające z ustawy z 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (dalej: Prawo ochrony środowiska).

Dochodami gmin i powiatów są wpływy z tytułu opłat i kar za korzystanie ze środowiska (art. 402 ust. 4–6 Prawa ochrony środowiska). Dochody te można przeznaczyć wyłącznie na finansowanie ochrony środowiska i gospodarki wodnej w zakresie określonym w art. 400a Prawa ochrony środowiska.

W budżecie JST dochody z tytułu kar i opłat za korzystanie ze środowiska oraz wydatki na finansowanie ochrony środowiska i gospodarki wodnej ujęte są w:

dziale 900 – Gospodarka komunalna

rozdziale 90019 – Wpływy i wydatki związane z gromadzeniem środków z opłat i kar za korzystanie ze środowiska.

Jednak wydatki na finansowanie ochrony środowiska i gospodarki wodnej mogą się pojawić również w innych działach i rozdziałach klasyfikacji budżetowej właściwych ze względu na realizowane zadanie.

Dochody ujmowane będą w paragrafach:

● 069 – Wpływy z różnych opłat, w przypadku wpływów z tytułu opłat za usuwanie drzew, krzewów, szczególne korzystanie z wód i urządzeń wodnych, składowanie odpadów oraz pozostałych rodzajów gospodarczego korzystania ze środowiska i dokonywanie w nim zmian,

● 057 – Grzywny, mandaty i inne kary pieniężne od osób fizycznych,

● 058 – Grzywny i inne kary pieniężne od osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych, w przypadku wpływów z tytułu kar za usuwanie drzew, krzewów, niewłaściwe składowanie odpadów, naruszenie zasad korzystania ze środowiska.

Fotoradary

Szczególne zasady wykonywania budżetu JST wprowadziła także ustawa z 29 października 2010 r. o zmianie ustawy – Prawo o ruchu drogowym oraz niektórych innych ustaw, która zmieniła ustawę z 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (dalej: ustawa o drogach publicznych).

Nowelizacja ustawy o drogach publicznych wprowadziła art. 20d, który stanowi, że dochody uzyskane z grzywien nałożonych za naruszenie przepisów ruchu drogowego ujawnione za pomocą urządzeń rejestrujących JST przeznaczają w całości na finansowanie:

1) zadań inwestycyjnych, modernizacyjnych lub remontowych związanych z siecią drogową,

2) utrzymania i funkcjonowania infrastruktury oraz urządzeń drogowych, w tym na budowę, przebudowę, remont, utrzymanie i ochronę dróg oraz drogowych obiektów inżynierskich,

3) poprawy bezpieczeństwa ruchu drogowego, w tym popularyzację przepisów ruchu drogowego, działalność edukacyjną oraz współpracę w tym zakresie z właściwymi organizacjami społecznymi i instytucjami pozarządowymi.

Dochody z tego tytułu (mandaty) ujmowane są w budżecie JST w:

dziale 754 – Bezpieczeństwo publiczne i ochrona przeciwpożarowa

rozdziale 75416 – Straż gminna (miejska)

§ 057 – Grzywny i mandaty i inne kary od osób fizycznych.

Natomiast wydatki będą objęte działem i rozdziałem właściwym ze względu na realizowane zadanie.

---

Opłaty od przewoźników

Kolejny akt prawny, z którego wynikają szczególne zasady wykonywania budżetu JST, to ustawa z 16 grudnia 2010 r. o publicznym transporcie drogowym (dalej: ustawa o transporcie drogowym). Jak wynika z postanowień art. 16, w transporcie drogowym za korzystanie przez operatora i przewoźnika z przystanków komunikacyjnych lub dworców mogą być pobierane opłaty. Natomiast art. 16 ust. 4 ustawy o transporcie drogowym stanowi, że za korzystanie przez operatora i przewoźnika z przystanków komunikacyjnych lub dworców, których właścicielem albo zarządzającym jest JST, mogą być pobierane opłaty. Stawka opłaty jest ustalana w drodze uchwały podjętej przez radę lub sejmik. Opłaty te stanowią dochód właściwej JST. Opłaty te mogą być przeznaczone wyłącznie na:

1) utrzymanie przystanków komunikacyjnych oraz dworców, których właścicielem albo zarządzającym jest JST;

2) na budowę, przebudowę i remont – w przypadku gdy organizatorem transportu jest gmina:

● przystanków komunikacyjnych oraz dworców, których właścicielem lub zarządzającym jest gmina,

● wiat przystankowych lub innych budynków służących pasażerom, posadowionych na miejscu przeznaczonym do wsiadania i wysiadania pasażerów lub przylegających do tego miejsca, usytuowanych w pasie drogowym dróg publicznych bez względu na kategorię dróg

– art. 16 ust. 7 ustawy o transporcie drogowym.

W budżecie JST dochody z opłat od operatorów i przewoźników za korzystanie z przystanków komunikacyjnych i dworców ujmowane są w:

dziale 756 – Dochody od osób prawnych, od osób fizycznych i od innych jednostek nieposiadających osobowości prawnej oraz wydatki związane z ich poborem

rozdziale 75618 – Wpływy z innych opłat stanowiących dochody jednostek samorządu terytorialnego na podstawie ustaw

§ 049 – Wpływy z innych lokalnych opłat pobieranych przez jednostki samorządu terytorialnego na podstawie odrębnych ustaw.

Natomiast wydatki będą objęte działem i rozdziałem właściwym ze względu na realizowane zadanie.

Czytaj także: Wieloletnia prognoza finansowa jednostek samorządu – metodyka>>

Budżety województw

1 stycznia 2011 r., na podstawie art. 23 ustawy z 27 sierpnia 2009 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o finansach publicznych, zostały wprowadzone szczególne zasady wykonywania budżetu województwa samorządowego. Na podstawie tego przepisu został dodany do ustawy z 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (dalej: ustawa o ochronie gruntów) rozdział 5a – dochody związane z wyłączeniem z produkcji gruntów rolnych.

Dochodami budżetu województwa związanymi z wyłączaniem z produkcji gruntów rolnych są pobierane na podstawie ustawy o ochronie gruntów:

1) należności,

2) opłaty roczne,

3) opłaty z tytułu niewykonania obowiązku zdjęcia i wykorzystania próchnicznej warstwy gleby,

4) opłaty oraz należności i opłaty roczne podwyższone, określone w art. 28 ust. 1–4 ustawy o ochronie gruntów

– art. 22 b ustawy o ochronie gruntów.

Zarząd województwa gromadzi te dochody na wyodrębnionym rachunku bankowym.

Ze środków tych finansowane są ochrona, rekultywacja i poprawa jakości gruntów rolnych oraz wypłata odszkodowań przewidzianych ustawą o ochronie gruntów (art. 22c ust. 1 ustawy o ochronie gruntów).

W pierwszej kolejności inwestycje te powinny być prowadzone na obszarze tych gmin, w których powstają dochody związane z wyłączaniem z produkcji gruntów rolnych oraz istnieją warunki uzyskania wzrostu produkcji rolniczej, rekompensującej straty poniesione w wyniku zmniejszenia obszaru gruntów rolnych (art. 22c ust. 2 ustawy o ochronie gruntów).

W uchwale budżetowej dochody związane z wyłączeniem z produkcji gruntów rolnych ujmowane są w:

dziale 010 – Rolnictwo i łowiectwo

rozdziale 01042 – Wyłączenie z produkcji gruntów rolnych.

Natomiast wydatki będą objęte działem i rozdziałem właściwym ze względu na realizowane zadanie wynikające z art. 22c ustawy o ochronie gruntów.

Podstawy prawne

•  Ustawa z 29 października 2010 r. o zmianie ustawy – Prawo o ruchu drogowym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 225, poz. 1466)

•  Ustawa z 16 grudnia 2010 r. o publicznym transporcie drogowym (j.t. Dz.U. z 2011 r. nr 5, poz. 13)

•  Ustawa z 27 sierpnia 2009 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o finansach publicznych (Dz.U. nr 157, poz. 1241; ost.zm. Dz.U. z 2011 r. nr 178, poz. 1061)

•  Ustawa z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz.U. nr 157, poz. 1240; ost.zm. Dz.U. z 2011 r. nr 185, poz. 1098)

•  Ustawa z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz.U. nr 179, poz. 1485; ost.zm. Dz.U. z 2011 r. nr 117, poz. 678)

•  Ustawa z 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (j.t. Dz.U. z 2008 r. nr 25, poz. 150; ost.zm. Dz.U. z 2011 r. nr 178, poz. 1060)

•  Ustawa z 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (j.t. Dz.U. z 2004 r. nr 121, poz. 1266; ost.zm. Dz.U. z 2011 r. nr 163, poz. 981)

•  Ustawa z 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (j.t. Dz.U. z 2007 r. nr 19, poz. 115; ost.zm. Dz.U. z 2011 r. nr 159, poz. 945)

•  Ustawa z 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (j.t. Dz.U. z 2007 r. nr 70, poz. 473; ost.zm. Dz.U. z 2011 r. nr 112, poz. 654)