Miliony na pomoc seniorom, ale gminy nie wiedzą, kto najbardziej jej potrzebuje. NIK ujawnia poważną lukę w systemie

• Pomoc najczęściej dopiero po zgłoszeniu seniora
• Coraz więcej osób korzysta ze wsparcia, ale nadal są białe plamy
• Samorządy wydają więcej, a seniorzy dobrze oceniają pomoc
• NIK chce zmian w systemie pomocy seniorom

Starzenie się społeczeństwa staje się jednym z największych wyzwań dla lokalnych samorządów. Z roku na rok rośnie liczba osób wymagających pomocy w codziennym funkcjonowaniu, jednak – jak wynika z najnowszego raportu Najwyższej Izby Kontroli – wiele gmin nie ma skutecznego systemu rozpoznawania, którzy seniorzy są najbardziej narażeni na samotność, izolację i brak opieki.

Kontrola NIK objęła 19 gmin wiejskich i miejsko-wiejskich. Wynika z niej, że mimo postępującego starzenia się mieszkańców działania związane z rozpoznawaniem potrzeb osób starszych pozostają na niewystarczającym poziomie. Tylko 9 z 19 skontrolowanych jednostek posiadało odrębne programy skierowane do seniorów. Zdaniem Najwyższej Izby Kontroli brak odpowiedniego systemu sprawia, że pomoc społeczna obejmuje przede wszystkim osoby, które już znalazły się w systemie wsparcia, a nie tych, którzy pozostają poza jego zasięgiem: „brak systemowego rozpoznawania potrzeb osób starszych sprawiał, że ośrodki pomocy społecznej (OPS) koncentrowały się głównie na seniorach już objętych pomocą”. W żadnej ze skontrolowanych gmin nie funkcjonował system identyfikacji samotnych osób starszych. Nie tworzono również specjalnych baz danych dotyczących ich sytuacji życiowej, poziomu izolacji czy potencjalnego zagrożenia wykluczeniem.

Informacje o potrzebach seniorów były pozyskiwane głównie podczas standardowych wywiadów środowiskowych prowadzonych przez pracowników socjalnych. Kierownicy ośrodków pomocy społecznej wskazywali przy tym, że obowiązujące przepisy nie wymagają tworzenia oddzielnych rejestrów dotyczących samotności lub izolacji społecznej.

Pomoc najczęściej dopiero po zgłoszeniu seniora

Kontrola NIK wykazała, że wsparciem w miejscu zamieszkania obejmowano średnio nieco ponad 5 proc. seniorów mieszkających w poszczególnych gminach. Informacje o osobach wymagających pomocy pochodziły przede wszystkim od samych zainteresowanych albo od pracowników socjalnych. Oznacza to, że osoby starsze, które nie zgłaszają swoich problemów, mogą pozostawać poza systemem wsparcia przez długi czas.

„Pomoc z urzędu stosowano jedynie w sytuacjach interwencyjnych, gdy osoba potrzebująca nie była zdolna do podjęcia decyzji. Po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego świadczenia przyznawano zazwyczaj niezwłocznie, jednak część gmin wskazywała na brak możliwości objęcia opieką wszystkich potrzebujących seniorów” – wskazano w raporcie.

W badanych samorządach seniorzy mogli korzystać z różnych form pomocy. Obejmowały one m.in. usługi opiekuńcze, także w formule usług sąsiedzkich i specjalistycznych, asystencję osobistą oraz możliwość korzystania z placówek działających w ramach programu Senior+.

Coraz więcej osób korzysta ze wsparcia, ale nadal są białe plamy

Raport wskazuje, że liczba osób korzystających z usług asystencji osobistej wzrosła w ciągu trzech lat ponad dwukrotnie – z 201 do 466 osób. Mimo tego wciąż istnieją miejsca, w których dostęp do podstawowej pomocy pozostaje ograniczony. Według NIK w ponad 12 proc. gmin w kraju seniorzy nie mieli w ogóle możliwości skorzystania z usług opiekuńczych świadczonych w miejscu zamieszkania.

Izba zwróciła także uwagę na problemy organizacyjne i finansowe związane z realizacją programów wspierających osoby starsze. Opóźnienia w podpisywaniu umów z wojewodami dotyczących takich działań jak „Opieka 75+” czy „Korpus Wsparcia Seniorów” powodowały w niektórych przypadkach przerwy w świadczeniu usług. Część gmin była zmuszona czasowo finansować pomoc z własnych środków, czekając na późniejszą refundację.

Samorządy wydają więcej, a seniorzy dobrze oceniają pomoc

Pomimo problemów z identyfikacją potrzeb seniorów wydatki na opiekę nad osobami starszymi systematycznie rosną. Skontrolowane gminy przeznaczyły łącznie około 34,3 mln zł na funkcjonowanie domów dziennego pobytu oraz klubów samopomocy. Blisko 5 mln zł pochodziło z programu wieloletniego Senior+.

Jednocześnie badanie ankietowe przeprowadzone przez NIK wśród 500 seniorów pokazało, że osoby korzystające ze wsparcia oceniają je bardzo pozytywnie. Blisko 70 proc. respondentów wskazało, że otrzymywane usługi w znacznym stopniu pomogły im pozostać we własnym domu i uniknąć konieczności korzystania z całodobowej opieki instytucjonalnej. Łącznie około 75 proc. badanych pozytywnie oceniło wpływ pomocy na możliwość samodzielnego życia. To pokazuje, że dostępne formy wsparcia mogą skutecznie poprawiać jakość życia osób starszych – problemem pozostaje jednak dotarcie do tych, którzy jeszcze nie znaleźli się w systemie.

NIK chce zmian w systemie pomocy seniorom

W związku z wynikami kontroli Najwyższa Izba Kontroli skierowała wnioski do Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej oraz Szefa Kancelarii Prezesa Rady Ministrów. Izba postuluje m.in. upowszechnianie dobrych praktyk dotyczących zakresu i sposobu wykonywania usług opiekuńczych, a także kwalifikacji osób świadczących taką pomoc.

NIK zwróciła również uwagę na potrzebę wprowadzenia rozwiązań gwarantujących trwałość funkcjonowania Dziennych Domów i Klubów Senior+ w ramach programów planowanych na lata 2026–2030. Raport pokazuje, że samo zwiększanie wydatków na opiekę nad seniorami nie wystarczy. Kluczowym wyzwaniem pozostaje stworzenie skutecznego systemu, który pozwoli znaleźć osoby potrzebujące pomocy, zanim ich sytuacja stanie się krytyczna.