Wyludniające się gminy z finansowym zastrzykiem. PIE o skutkach reformy

• Samorządy po nowemu. Reforma najmocniej wsparła małe gminy
• W ostatnich dwudziestu latach wyludniło się 91 proc. miast

Samorządy po nowemu. Reforma najmocniej wsparła małe gminy

Ekonomiści Polskiego Instytutu Ekonomicznego w swojej publikacji „Tygodnik PIE” zajęli się skutkami reformy finansowania samorządów.

„Analiza PIE wskazuje (…), że największe wzrosty dochodów odnotowały gminy, które, zgodnie z prognozami GUS, będą się najsilniej wyludniać. Mediana wzrostu dochodów w gminach o największym prognozowanym spadku liczby ludności była o 3,5 pkt proc. wyższa niż w gminach, w których liczba mieszkańców ma rosnąć. Zależność ta występuje zarówno w gminach, jak i w miastach na prawach powiatu, choć same wzrosty dochodów są w tej drugiej grupie są wyraźnie niższe” – napisali ekonomiści PIE.

Wprowadzona w styczniu 2025 r. reforma finansów samorządów zmieniła zasady finansowania gmin. Wprowadzono m.in. nowy sposób naliczania udziałów w PIT - samorządy otrzymują określony procent dochodów swoich mieszkańców, a nie – jak wcześniej – udział w faktycznie zapłaconym podatku. Poza tym w systemie finansowana zostały uwzględnione różnice kosztów świadczenia usług. Są one bowiem wyższe w przeliczeniu na mieszkańca np. w gminie górskiej lub wyludniającej się niż w dużym, zwartym ośrodku. Dotychczas system traktował gminy o podobnej liczbie mieszkańców zasadniczo tak samo.

W ostatnich dwudziestu latach wyludniło się 91 proc. miast

„Po roku obowiązywania nowych przepisów badacze z Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego ocenili, że najwyższy wzrost dochodów wystąpił w najmniejszych gminach. Podobną zależność widać w miastach na prawach powiatu – największe korzyści z reformy odnotowały jednostki poniżej 100 tys. mieszkańców. Nowy system sprzyjał też mniej zamożnym: w 2025 r. wzrost dochodów był wyższy w grupie jednostek o niższych dochodach, zarówno wśród gmin, jak i miast na prawach powiatu” – czytamy w „Tygodniku PIE”.

Ekonomiści instytutu przypomnieli, że w ostatnich dwóch dekadach wyludniało się 91 proc. miast na prawach powiatu oraz blisko 70 proc. pozostałych gmin. Dodali, że prognozy GUS wskazują na dalsze pogłębianie się tego trendu do 2040 r.

„Oznacza to, że reforma – niezależnie od swojej pierwotnej intencji – może częściowo łagodzić finansowe skutki depopulacji. To ważne, bo zjawisko to stało się trwałym elementem krajobrazu samorządowego. Gminy tracące mieszkańców mierzą się jednocześnie ze słabszą bazą dochodową i wyższymi kosztami świadczenia usług publicznych. W takich warunkach nawet niewielkie różnice w dynamice dochodów mają znaczenie” – stwierdzili przedstawiciele PIE.