Weksel a wykorzystanie unijnych dotacji

Zwrotu unijnego dofinansowania Skarb Państwa może dochodzić zarówno w postępowaniu cywilnym, jak i w trybie administracyjnym. Tak wynika z podjętej 6 kwietnia 2017 r. uchwały Sądu Najwyższego.

Zwrot dotacji to jedna z kar nakładanych w przypadku stwierdzenia, że beneficjent Funduszy Europejskich dopuścił się nieprawidłowości w realizacji projektu. Występuje ona wówczas, gdy beneficjent lub inny podmiot biorący udział w realizowaniu projektu naruszy przepisy prawa wspólnotowego lub prawa krajowego.

Przez pojęcie "przepisy prawa" należy rozumieć wiele aktów prawa wspólnotowego (np. rozporządzenia, dyrektywy) i prawa krajowego (np. ustawy, rozporządzenia) oraz postanowienia innych dokumentów nakładających na beneficjenta określone obowiązki (np. umowa o dofinansowanie projektu, wytyczne Instytucji Zarządzającej lub wytyczne Ministra Rozwoju Regionalnego itp.).

Umowa o dofinansowanie projektu stanowi dla beneficjenta najważniejszy dokument określający warunki realizacji przedsięwzięcia. Jakiekolwiek odstępstwo od jej postanowień może zostać uznane przez instytucję kontrolującą za nieprawidłowość.

Wystąpienie nieprawidłowości niekoniecznie musi wynikać z działań beneficjenta realizującego współfinansowany projekt. Taka sytuacja może wystąpić wskutek naruszenia przepisów prawa przez inny podmiot zaangażowany w realizację projektu, np. wybranego podwykonawcę. Jednakże ostateczną odpowiedzialność za nieprawidłowe działania ponosi beneficjent, ponieważ to właśnie on jest zobowiązany do prawidłowej realizacji przedsięwzięcia.

Administracyjna procedura zwrotu

Co do zasady procedurę zwrotu unijnej dotacji określają przepisy ustawy z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (dalej: u.f.p.), a w szczególności jej art. 207 ust. 9-12. Przepis ten wskazuje, że środki wykorzystane niezgodnie z przeznaczeniem, z naruszeniem procedur lub pobrane nienależnie (w nadmiernej wysokości) podlegają zwrotowi wraz z odsetkami w wysokości określonej jak dla zaległości podatkowych, liczonymi od dnia przekazania środków, w terminie 14 dni od dnia doręczenia ostatecznej decyzji (określającej kwotę przypadającą do zwrotu i termin, od którego nalicza się odsetki) na wskazany w tej decyzji rachunek bankowy.

Krąg podmiotów uprawnionych i zobowiązanych do wydawania decyzji jest szeroki. Decyzję wydaje organ pełniący funkcję instytucji zarządzającej lub instytucji pośredniczącej w rozumieniu ustawy z 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (dalej: u.z.p.r.). Ponadto do wydawania takich decyzji instytucja zarządzająca lub instytucja pośrednicząca może upoważnić instytucję wdrażającą, będącą jednostką sektora finansów publicznych. Podstawą upoważnienia jest porozumienie lub umowa określone w art. 27 i 32 u.z.p.r.

Artykuł 207 u.f.p. przekazuje sprawy o zwrot dofinansowania unijnego, które są ze swej istoty sprawami cywilnymi, na drogę postępowania administracyjnego. W konsekwencji należałoby przyjąć, że regulacja ta wyklucza możliwość rozpoznawania spraw o zwrot dofinansowania ze środków unijnych przez sądy powszechne.

A co, gdy jest weksel

Do takich wniosków doszedł też Sąd Okręgowy, który postanowieniem z 17 sierpnia 2016 r. odrzucił pozew Skarbu Państwa o zwrot przez beneficjenta unijnego dofinansowania w wysokości przekraczającej 877 tys. zł. W uzasadnieniu swojego orzeczenia sąd I instancji wskazał, że skoro - zgodnie z art. 207 u.f.p. - w tych sprawach właściwa jest droga administracyjna, to jednocześnie wykluczona jest droga dochodzenia takich roszczeń w postępowaniu przed sądem powszechnym.

Sprawa trafiła do Sądu Apelacyjnego, który powziął w sprawie istotne wątpliwości. Te dotyczyły kwestii, czy art. 207 u.f.p. wpływa także na dopuszczalność drogi sądowej w sprawach o zapłatę weksla zabezpieczającego roszczenie o zwrot nieprawidłowo wykorzystanych środków unijnych. Wątpliwości te znalazły swój wyraz w skierowanym do Sądu Najwyższego pytaniu: "Czy wobec przewidzianego w art. 207 u.f.p. trybu wydania decyzji administracyjnej dopuszczalna jest droga sądowa w sprawie o zwrot przez beneficjenta nieprawidłowo wykorzystanego dofinansowania przyznanego na podstawie umowy i w oparciu o weksel gwarancyjny zabezpieczający tę wierzytelność?".

Możliwe dwie drogi

Odpowiedzi na tak postawione pytanie udzielił SN w uchwale z 6 kwietnia 2017 r. (sygn. akt III CZP 117/16). Przede wszystkim wskazał w niej, że zobowiązania wekslowe różnią się od pozostałych stosunków zobowiązaniowych tym, że z ich treści nie wynika (tak jak np. w przypadku sprzedaży czy darowizny) przyczyna zaciągnięcia zobowiązania. "W przypadku zobowiązań wekslowych tkwi ona w innym stosunku prawnym, ze względu na który zobowiązanie wekslowe zostało zaciągnięte" - podkreślił sąd.

Wystawienie weksla ma na celu albo nowację istniejącego zobowiązania wystawcy albo też zabezpieczenie takiego zobowiązania już istniejącego lub mogącego powstać w przyszłości na gruncie określonego stosunku cywilnoprawnego. W pierwszym przypadku z chwilą wystawienia weksla zobowiązanie cywilne wystawcy wygasa. W drugim, gdy wystawienie weksla ma na celu zabezpieczenie wierzytelności, zobowiązanie cywilne wystawcy nie wygasa, lecz istnieje nadal. Oznacza to, że wierzycielowi przysługuje, obok roszczenia pierwotnego wynikającego ze stosunku cywilnoprawnego, nowe roszczenie oparte na wekslu. Oczywiście przedmiot obu roszczeń jest ten sam i zaspokojenie wierzyciela następuje tylko raz, przy czym z chwilą zaspokojenia wygasa zobowiązanie dłużnika i wierzyciel powinien zwrócić mu weksel (por. uchwała SN z 7 stycznia 1967 r., sygn. akt III CZP 19/66).

Sąd zwrócił także uwagę, że obowiązek wystawienia weksla jako zabezpieczenia umowy o dofinansowanie z funduszy EU wynika także z przepisów prawa. Między innymi z rozporządzenia Ministra Rozwoju Regionalnego z 18 grudnia 2009 r. w sprawie warunków i trybu udzielania i rozliczania zaliczek oraz zakresu i terminu składania wniosków o płatność w ramach programów finansowanych z udziałem środków europejskich.

"Przyjęcie, że zastosowanie art. 207 ust. 9-12a u.f.p. rozciąga się na sprawy o zapłatę weksla, wystawionego w celu zabezpieczenia roszczenia o zwrot dofinansowania przewidzianego w umowie o dofinansowanie, na kwotę podlegającą zwrotowi zgodnie z tą umową, oznaczałoby w istocie zanegowanie stosowania weksla do zabezpieczenia tego roszczenia" - wywodził SN. Wskazał jednocześnie, że posłużenie się wekslem do zabezpieczenia tego roszczenia utraciłoby bowiem sens, gdyż weksel może spełniać należycie swe funkcje tylko wtedy, gdy istnieje możliwość dochodzenia zapłaty na jego podstawie w trybie uproszczonym dostępnym wyłącznie w postępowaniu przed sądem powszechnym. "W postępowaniu administracyjnym, którego dotyczą przepisy art. 207 ust. 9-12a u.f.p., weksel mógłby spełniać jedynie funkcję dowodową, o znaczeniu nie większym niż inne dokumenty" - podkreślił Sąd Najwyższy.

W konsekwencji uznał, że przewidziany w art. 207 ust. 9-12a u.f.p. administracyjny tryb zwrotu środków przeznaczonych do realizacji programów finansowanych z funduszy europejskich nie wyłącza możliwości zabezpieczenia wekslem roszczenia o zwrot tych środków i drogi sądowej do dochodzenia zapłaty weksla.

Michał Cyrankiewicz

dziennikarz specjalizujący się w tematyce samorządowej

Podstawy prawne

• art. 207 ustawy z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (j.t. Dz.U. z 2016 r. poz. 1870; ost. zm. Dz.U. z 2017 r. poz. 1529)

• art. 27, art. 32 ustawy 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (j.t. Dz.U. z 2017 r. poz. 1376; ost. zm. Dz.U. z 2017 r. poz. 1475)