Zamówienia w celu zapobiegania i zwalczania epidemii COVID-19 poza prawem zamówień publicznych

Konieczność gwałtownego dostosowania się do wymogów sytuacji w początkach epidemii, zwłaszcza poprzez zakup dużej ilości środków ochrony indywidualnej (masek filtrujących, kombinezonów, przyłbic, rękawic) czy środków dezynfekujących, skutkowała tym, że większość publicznych podmiotów leczniczych, dokonywała zamówień na podstawie ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (PZP) w ramach trybów niekonkurencyjnych, zwłaszcza że powszechnym było zrywanie umów przed dotychczasowych dostawców.

Inną popularną metodą było wykorzystanie art. 6a PZP, jeżeli tylko przesłanki określone w tym przepisie pozwalały na skorzystanie z tej drogi. Sytuacja zmieniła się z chwilą uchwalenia art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (dalej przywoływana jako specustawa), który zezwalał na zamawianie dostaw lub usług bez zastosowania PZP, o ile były one przeznaczone do przeciwdziałania COVID-19 i jednocześnie (przesłanka kumulatywna) zachodziło wysokie prawdopodobieństwo szybkiego i niekontrolowanego rozprzestrzeniania się choroby lub jeżeli wymagała tego ochrona zdrowia publicznego.

Polecamy: Nowy JPK_VAT w praktyce jednostek sektora publicznego

Z uwagi na wygaśnięcie mocy obowiązującej tego przepisu (przestał on obowiązywać z upływem 4 września 2020r.) dalsze wykorzystanie przedmiotowej regulacji nie jest już możliwe. Jednakże, ta sama specustawa w swoim art. 25 dokonała nowelizacji ustawy z dnia 5 grudnia 2008r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (dalej przywoływanej również jako „ustawa”), dodając w niej art. 46c. Zgodnie z jego treścią, zmodyfikowaną ustawą z dnia 31 marca 2020r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie systemu ochrony zdrowia związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19: „Do zamówień na usługi, dostawy lub roboty budowlane udzielanych w związku z zapobieganiem lub zwalczaniem epidemii na obszarze, na którym ogłoszono stan zagrożenia epidemicznego lub stan epidemii, nie stosuje się przepisów o zamówieniach publicznych. W przypadku gdy zamówienie dotyczy inwestycji, o której mowa w art. 95d ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, nie stosuje się także warunku uzyskania opinii o celowości inwestycji, o której mowa w tym przepisie.”

Jak widać przepis ten posługuje się szeregiem przesłanek. Po pierwsze dotyczy on całego spektrum zamówień, bowiem na jego podstawie można dokonywać zamówień usług, dostaw czy robót budowalny, jeżeli spełnione są dwie przesłanki:

1. Usługa, dostawa lub robota budowlana służy zwalczaniu lub zapobieganiu epidemii
2. Na danym obszarze, na którym ma być dane zamówienie realizowane ogłoszono stan epidemii lub zagrożenia epidemicznego.

Ponadto, w przypadku tworzenia nowych podmiotów leczniczych i ich jednostek lub komórek organizacyjnych albo też innej inwestycji, nie jest koniecznym wydawanie przez Wojewodę lub Ministra Zdrowia opinii o celowości inwestycji (tzw. opinia systemu IOWISZ).

Pomimo, że COVID-19 nie jest umieszczony w wykazie zakażeń i chorób zakaźnych stanowiących załącznik do ustawy, nie ulega wątpliwości, że COVID-19 wywoływany przez wirusa SARS-CoV-2 jest chorobą zakaźną (chorobą wywołaną przez biologiczny czynnik chorobotwórczy). Na gruncie normatywnym, poza definicją ustawową z ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi wskazuje na to treść Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 20 marca 2020r. w sprawie ogłoszenia na terenie Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii. Przedmiotowe rozporządzenie oznacza, że spełniona jest druga przesłanka, mianowicie ogłoszenie na danym terenie (w tym wypadku Rzeczypospolitej Polskiej) stanu epidemii, co niejako zezwala na użycie wspomnianego art. 46c ustawy z dnia 5 grudnia 2008r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi.

Przesłanka pierwsza oznacza, że dana dostawa, usługa lub robota budowalna musi służyć zwalczaniu lub zapobieganiu epidemii. Decyzja o zastosowaniu wyłączenia, o którym mowa w art. 46c ustawy powinna być każdorazowo poprzedzona dokonaniem przez zamawiającego analizy konkretnego stanu faktycznego i dokonaniu oceny że zamówienie pozostaje w funkcjonalnym związku ze zwalczaniem lub zapobieganiem epidemii. Uznać należy, że wyłączenie, o którym mowa będzie w szczególności możliwe w zakresie zamówień na zakup sprzętu medycznego, wyrobów medycznych, środków ochrony indywidualnej, czy preparatów do dezynfekcji. Podkreślić jednak należy, że w każdym przypadku konieczne jest ustalenie, że w stanie faktycznym konkretnej sprawy zaistniały omówione wcześniej przesłanki zastosowania przepisu.

Po drugie należy zaznaczyć, że wydatki te, jako czynione ze środków publicznych nadal powinny być czynione z zastosowaniem ogólnych reguł dotyczących gospodarowania środkami publicznymi tj. w sposób celowy i oszczędny, z zachowaniem zasad uzyskiwania najlepszych efektów z danych nakładów oraz optymalnego doboru metod i środków służących osiągnięciu założonych celów. Dotyczy to szczególnie tych podmiotów, które funkcjonują jako SP ZOZ, ale również może obejmować członków organów zarządzających podmiotów działających w formie spółek prawa handlowego, z uwagi na ryzyko naruszenia dyscypliny finansów publicznych. Okolicznością warunkującą bowiem powstanie odpowiedzialności jest gospodarowanie środkami publicznymi, bowiem podlegają jej „osoby wykonujące w imieniu podmiotu niezaliczanego do sektora finansów publicznych, któremu przekazano do wykorzystania lub dysponowania środki publiczne, czynności związane z wykorzystaniem tych środków lub dysponowaniem tymi środkami.”.

Z powyższych powodów regulacji z art. 46c ustawy zatem nie należy interpretować jako rozwiązania umożliwiającego dowolność, ale jedynie jako wyjątkowe, choć bardzo potrzebne rozwiązanie pozwalające usprawnić zamówienia w sytuacjach pilnych. Zasadnym wydaje się też poczynienie uwagi, że zamówienia te powinny być dokonywane w sposób zbliżony (z uwzględnieniem swoich szczególnych okoliczności) do tych zamówień publicznych do których nie stosuje się przepisów ustawy PZP.