Testy na substancje psychoaktywne dla najwyższych funkcji publicznych – co zakłada petycja i jakie rodzi skutki

• Czego domagają się obywatele? Równego traktowania posłów i senatorów w zakresie trzeźwości i substancji psychoaktywnych
• Dlaczego temat trzeźwości i substancji psychoaktywnych dotyczy polityków?
• Obecne przepisy: w sektorze prywatnym da się to uregulować, w państwie - potrzeba wyraźnej ustawy
• RODO i dane o zdrowiu: tu ryzyko jest największe
• Jak mogłoby wyglądać wdrożenie: procedura, koszty, organizacja
• Konsekwencje płacowe: co z dietą, uposażeniem i pełnieniem funkcji, gdyby u posła stwierdzono obecność narkotyków lub alkoholu?
• Co dalej? Petycja to dopiero początek, teraz komisja sejmowa musi się nią zająć

Czego domagają się obywatele? Równego traktowania posłów i senatorów w zakresie trzeźwości i substancji psychoaktywnych

W petycji złożonej w trybie art. 63 Konstytucji RP oraz ustawy o petycjach wnioskodawcy proponują, by osoby pełniące najwyższe funkcje publiczne – m.in. członkowie Rady Ministrów, posłowie, senatorowie oraz osoby wybierane w wyborach powszechnych – podlegały okresowym lub doraźnym badaniom na obecność alkoholu i substancji psychoaktywnych. Autorzy wskazują trzy filary proponowanego rozwiązania:

• ustawowy obowiązek badań dla najwyższych urzędników,
• realizację badań przez niezależne, certyfikowane laboratoria,
• jawne raportowanie zbiorczych wyników – w założeniu bez wskazywania konkretnych osób, by budować zaufanie społeczne.

Uzasadnienie opiera się na analogii do zawodów zaufania publicznego i stanowisk, na których trzeźwość jest warunkiem bezpieczeństwa oraz rzetelnego wykonywania obowiązków.

Dlaczego temat trzeźwości i substancji psychoaktywnych dotyczy polityków?

Na pierwszy rzut oka to sprawa stricte ustrojowa. W praktyce jednak ewentualne wdrożenie oznaczałoby konieczność stworzenia procedur podobnych do firmowych: kto inicjuje badanie, w jakich sytuacjach, jak dokumentuje się wynik, kto ponosi koszt, jak długo przechowuje się dane i – co najtrudniejsze – jakie są konsekwencje służbowe oraz finansowe.

Od lat w publikacjach kadrowo-płacowych opisuje się, jak w organizacjach rozwiązywane są kwestie kontroli trzeźwości i testów na środki odurzające. Petycja przenosi ten spór na najwyższy poziom państwa, gdzie relacja pracodawca–pracownik nie zawsze w ogóle istnieje w zwykłym znaczeniu.

Obecne przepisy: w sektorze prywatnym da się to uregulować, w państwie - potrzeba wyraźnej ustawy

W sektorze prywatnym i w wielu jednostkach publicznych temat trzeźwości funkcjonuje w określonych ramach prawa pracy (m.in. procedury wewnętrzne, zasady dopuszczania do pracy, ochrona danych). Ale ministrowie, posłowie i senatorowie są szczególną kategorią pracowników, do których stosuje się szereg odrębnych regulacji. To oznacza, że typowe rozwiązania z sektora prywatnego nie dadzą się po prostu skopiować. Gdy w grę wchodzi obowiązkowe testowanie, ustawodawca musiałby odpowiedzieć na kluczowe pytania:

• jaki organ ma prawo żądać badania i w jakich okolicznościach,
• czy badania są rutynowe, losowe, czy tylko na uzasadnione podejrzenie,
• jakie są skutki odmowy (i czy odmowa byłaby dopuszczalna),
• jak chronić godność i prywatność osoby pełniącej funkcję.

RODO i dane o zdrowiu: tu ryzyko jest największe

Wynik badania na alkohol lub substancje psychoaktywne to w praktyce informacja o stanie zdrowia – a więc szczególna kategoria danych osobowych. Jeżeli państwo miałoby wprowadzić taki obowiązek, potrzebna byłaby precyzyjna podstawa ustawowa: zakres danych, cel, okres retencji, uprawnieni odbiorcy, tryb odwołania i mechanizmy kontroli nadużyć.

Petycja postuluje jawne raportowanie zbiorczych wyników. To może ograniczać ryzyko naruszenia prywatności, ale nie rozwiązuje problemu podstawowego: kto i jak przetwarza wyniki jednostkowe, bo bez tego nie da się przeprowadzić badania ani wyciągać konsekwencji. Czy publicznie byłoby ujawniane, kto z najwyższych urzędników miał np. pozytywny test na obecność narkotyków? Zapewne większość obywateli by tego chciała. Ale jeżeli taka informacja nie jest powszechnie dostępna, to jej upublicznienie mogłoby służyć wykorzystaniu takiej informacji np. przez obce służby wywiadowcze. To poważny i wielowątkowy dylemat prawny.

Jak mogłoby wyglądać wdrożenie: procedura, koszty, organizacja

Z perspektywy organizacyjnej kluczowe byłyby elementy takie jak:

• ośrodek badań (np. wskazana instytucja lub podmiot zewnętrzny),
• standardy dowodowe (żeby wynik był wiarygodny i odporny na zarzut manipulacji),
• częstotliwość (okresowość kontra badanie doraźne),
• finansowanie (budżet Kancelarii Sejmu/Senatu, KPRM lub inny mechanizm).

Wbrew pozorom nie chodzi tylko o samo wykonanie testu na obecność alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych w organizmie. W realnym świecie dochodzą: logistyka, dostępność laboratoriów, terminy, procedury odwoławcze, a przy badaniach doraźnych - ryzyko, że testowanie stanie się elementem bieżącej walki politycznej.

Konsekwencje płacowe: co z dietą, uposażeniem i pełnieniem funkcji, gdyby u posła stwierdzono obecność narkotyków lub alkoholu?

Petycja nie proponuje sankcji. A bez nich obowiązek może pozostać fasadowy. Tyle że w przypadku najwyższych funkcji publicznych konsekwencje finansowe są prawnie i politycznie trudne.

W typowych relacjach zatrudnienia konsekwencją stwierdzenia nietrzeźwości bywa niedopuszczenie do pracy, postępowanie dyscyplinarne, rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia, a w niektórych sytuacjach utrata wynagrodzenia za czas niewykonywania pracy.

Przy mandacie poselskim czy senatorskim oraz funkcjach rządowych potrzebne byłyby odrębne rozwiązania: czy mówimy o czasowym odsunięciu od czynności, odpowiedzialności dyscyplinarnej, czy np. ograniczeniach w wypłacie określonych składników (dieta, uposażenie, dodatki)? Każda z tych opcji wymaga jasnego umocowania w ustawie i może wywołać spory konstytucyjne.

Co dalej? Petycja to dopiero początek, teraz komisja sejmowa musi się nią zająć

Petycja uruchamia formalną ścieżkę rozpatrzenia postulatu, ale nie przesądza o powstaniu projektu ustawy. Jej znaczenie jest jednak realne: temat, który w firmach rozstrzyga się procedurą i regulaminem, w państwie dotyka fundamentów - prawa do prywatności osób publicznych, standardów przejrzystości życia publicznego i sposobu rozliczania osób sprawujących władzę.

Z punktu widzenia praktyków kadr i płac to także interesujący test: czy państwo będzie gotowe narzucić sobie standardy, które od lat oczekuje się od pracowników na stanowiskach wrażliwych – i czy zrobi to tak, by nie zamienić procedury w polityczne narzędzie.

Źródło: sejm.gov.pl